Μια από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές θέσεις της ευρύτερης περιοχής του Ρεθύμνου συνεχίζει να αποκαλύπτει στοιχεία για το παρελθόν της. Η Ονιθέ, στις νότιες υπώρειες του Βρύσινα, κοντά στα Γουλεδιανά, αποτελεί έναν εκτεταμένο αρχαιολογικό χώρο που συνδέεται με την πρώιμη ιστορία της αρχαίας Ρίθυμνας. Η φετινή επανεκκίνηση της ανασκαφικής έρευνας έφερε στο φως νέα στοιχεία για μεγάλα δημόσια οικοδομήματα, τα οποία συνδέονται με τη λειτουργία και την οργάνωση της πόλης κατά την αρχαϊκή περίοδο.
Ο υπεύθυνος αρχαιολόγος για την περιοχή Κυριάκος Ψαρουδάκης μιλά για τη σημασία της Ονιθές, την έκταση της αρχαίας πόλης, τα ευρήματα που έχουν ήδη εντοπιστεί και τη δυνατότητα που προσφέρει η συγκεκριμένη θέση να παρακολουθήσουμε από κοντά τη διαμόρφωση των πρώτων πόλεων κρατών στην Κρήτη. Όπως εξηγεί, πρόκειται για έναν αρχαιολογικό χώρο που εκτείνεται σε περισσότερα από 500 στρέμματα και διατηρεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό «παράθυρο» στην αρχαϊκή εποχή.
Συνέντευξη: Σταύρος Ρακιντζής
Δώστε μας το γενικό περίγραμμα του αρχαιολογικού χώρου.
«Βρίσκεται πολύ κοντά λοιπόν στο Ρέθυμνο, 17 χιλιόμετρα νοτιότερα, στις νότιες υπώρειες του Βρύσινα, κοντά στο χωριό Γουλεδιανά. Είναι κομμάτι του Δήμου Ρεθύμνου, και ήταν και στην αρχαιότητα τμήμα της επικράτειας της αρχαίας Ρίθυμνας. Είναι δηλαδή ένα αναπόσπαστο κομμάτι, ίσως το πρωιμότερο, το λιγότερο γνωστό του ίδιου του Ρεθύμνου. Πάνω ακριβώς σε αυτήν τη διατύπωση πατάμε και προσπαθούμε να διερευνήσουμε και να κάνουμε βεβαίως γνωστό ότι στην ουσία μιλάμε για το μεγαλύτερο ερειπιώνα, τουλάχιστο στη ζώνη που ξεκινάει από τις βόρειες ακτές του Ρεθύμνου και φτάνει μέχρι κάτω το νότο. Ένας ερειπιώνας που απλώνεται στο οροπέδιο της Ονιθές, κοντά στα Γουλεδιανά. Χρησιμοποιώ εσκεμμένα τον όρο ερειπιώνας, γιατί αυτό που εντυπωσιάζει τον επισκέπτη όταν επισκέπτεται την περιοχή εκεί είναι οι αμέτρητοι λιθοσωροί, οι τρόχαλοι όπως λέμε στην κρητική διάλεκτο και δεν είναι παρά το οικοδομικό υλικό από τα αρχαία οικοδομήματα και κτίρια.
Σε μια έκταση λοιπόν πάνω από 500 στρέμματα, απλώνονται αυτοί οι λιθοσωροί και μάλιστα είναι και τροχιοδεικτικά αυτά για εμάς τους αρχαιολόγους.
Δηλαδή αυτό που μάζεψαν οι αγρότες με την καλλιέργεια της γης, βγάζοντας, μέσα από το χώμα, το οικοδομικό υλικό των αρχαίων λειψάνων, αυτό είναι τροχιοδεικτικό για να καταλάβουμε αν είναι ένα μεγάλο ή μικρό κτίριο γύρω και κοντά από το λιθοσωρό. Αυτή η εικόνα που μοιάζει λίγο σα φάντασμα και είναι εντυπωσιακή ως προς την διάπλασή της είναι αυτό που προσπαθούμε και εμείς να απαντήσουμε. Δηλαδή να προσδιορίζουμε την παρουσία αυτής της πόλης, που στην ουσία είναι το ισχυρό πρώιμο κέντρο της αρχαίας Ρίθυμνα, για την ίδια περιοχή μιλάμε και βεβαίως να μπορέσουμε να δούμε κάποιους από τους πλέον χαρακτηριστικούς τομείς του αστικού τοπίου. Δηλαδή την Ακρόπολη, δημόσια κτίρια που τώρα σκάβουμε ένα δημόσιο κτίριο και τα νεκροταφεία. Είναι μια εντυπωσιακή πόλη που μας καλεί να την ανακαλύψουμε.»
Τα πρώτα στοιχεία κατοίκησης της Ονιθές πότε εντοπίζονται;
«Έχουμε ενδείξεις από τα νεολιθικά χρόνια, δηλαδή τουλάχιστον από το 5000 π.Χ. Κυρίως μέσα από επιφανειακά ευρήματα που έχουν εντοπιστεί. Είναι εργαλεία, είναι κάποια άλλα αντικείμενα αυτής της εποχής. Πρέπει να υπήρξε και στη Μινωική εποχή ένας οικισμός. Η μεγάλη ακμή είναι στα αρχαϊκά χρόνια. Αλλά συνεχίζεται διαχρονικά για όλη την ιστορική περίοδο μέχρι και τα ρωμαϊκά, τα παλαιοχριστιανικά -που έχουμε μια βασιλική- και φτάνει μέσα στα ενετικά χρόνια. Αυτό και μόνο, η διαρκής και συνεχή χρήση ενός τοπίου, δείχνει την αξία που είχε αυτή η συγκεκριμένη περιοχή. Το γεγονός ότι έχεις μια ιδιαίτερα ευνοημένη γεωμορφολογική θέση, στρατηγική, δηλαδή, ελέγχου περασμάτων και προς το Νότο αλλά και προς την Ανατολή και καταλαβαίνετε, ότι για την αρχαιότητα που οι ανταγωνισμοί μεταξύ των πόλεων ήταν καθημερινό άθλημα, το να είναι κάποια πόλη σε μια τέτοια στρατηγική θέση ήταν ιδιαίτερα σημαντικό.»
Εσείς επικεντρώνεστε στην αρχαϊκή περίοδο;
«Ακριβώς, ήταν η περίοδος ακμής της πόλης, αλλά είναι και η περίοδος, τέλος του 8ου και οι αρχές του 7ου αιώνα π.Χ., που δημιουργούνται, γεννιούνται οι πόλεις-κράτη στην Ελλάδα και στην Κρήτη. Δηλαδή, για να γίνει κατανοητό, πόλεις, προφανώς και οικισμοί μεγάλοι υπήρχαν, αλλά η πόλη-κράτος με την πολιτική έννοια, με την έννοια ότι πια ως πολίτες συμμετέχουν και όχι ως υπήκοοι σε αυτά τα καινούρια σχήματα, τότε ξεκινάει. Εμείς έχουμε την ευκαιρία στην Ονιθέ, αυτό είναι το σημαντικό στοιχείο και η ιδιαιτερότητα της περιοχής, να παρακολουθήσουμε αυτή τη γέννηση της πόλης-κράτους μέσα από τα μνημειακά οικοδομήματα που βρίσκουμε και το περιεχόμενό τους, που δείχνουν τη μορφή των θεσμών και της καθημερινότητας μιας πόλης που μέσα από τους κεντρικούς πυρήνες της, αρχίζει πια να μετασχηματίζεται, να σχηματίζεται και να ολοκληρώνεται σιγά σιγά.»
Τι κτίρια έχουν έρθει στο φως;
«Αυτό που έχει έρθει στο φως ήταν από την ανασκαφή του Νικολάου Πλάτωνα τη δεκαετία του '50, ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό οικοδόμημα, το οποίο επίσης θα ανήκε ή σε μία αριστοκρατική οικογένεια ή θα είχε και αυτό ένα δημόσιο κοινοτικό χαρακτήρα. Αυτό που ανασκάπτουμε, με δύο λόγια, είναι τεράστια συγκροτήματα πλάτους 40 μέτρων και μήκους μέχρι και 30 μέτρων. Φανταστείτε πολυκατοικίες όχι καθ' ύψος, αλλά οριζοντίως, μνημειακών διαστάσεων με αίθουσες τεράστιες, 9 και 10 μέτρα, που έχουν μέσα εστίες. Δηλαδή, το στοιχείο εκείνο που υποδηλώνει την πολιτική και δημόσια χρήση του χώρου. Θυμηθείτε τις εστίες των πρυτανείων αργότερα, μιλάμε στην ίδια λογική. Είναι δηλαδή η καρδιά της πόλης, άρα έχουμε ένα κεντρικό κτίριο, όπου συγκεντρωνότανε μεγάλες ομάδες πολιτών. Το βλέπουμε μέσα από τις συνεστιάσεις και τα κατάλοιπα, με την εντυπωσιακή συσσώρευση πλούτου μέσα από πίθους, όχι μόνο καθημερινής χρήσης αλλά και πολυτελείς. Όλα αυτά δείχνουν μια ισχυρή διοίκηση η οποία σε αυτή την εποχή μπορεί, έχει τη δύναμη και το οικονομικό πλεόνασμα να σχεδιάζει ολόκληρη την πόλη εξ' αρχής. Είναι η αρχή της πόλης της Ονιθές τότε και η αρχή των πόλεων-κρατών στην Κρήτη γενικότερα. Το να μπορεί κανείς μέσα από αυτά τα κατάλοιπα να παρακολουθεί αυτό το μετασχηματισμό και αυτή τη διαμόρφωση είναι ένα ιδιαίτερο προνόμιο, γιατί στις περισσότερες των περιπτώσεων που έχουμε στην Κρήτη αρχαϊκές πόλεις και οικισμούς ανασκάψει, επικαλύπτονται από μεταγενέστερες οικοδομήσεις, άρα δεν έχουμε αυτό το παράθυρο στο χρόνο που έχουμε στην Ονιθέ. Δηλαδή συμπίπτει η ακμή της πόλης, που είναι η αρχαϊκή εποχή, με τη γέννηση, την αρχή δηλαδή των πόλεων κρατών στην Κρήτη.»
Άρα έχετε βρει τις αίθουσες οι οποίες πραγματοποιούσαν τις συνελεύσεις.
«Ακριβώς, μπορούμε να πούμε γκρόσο μόντο, είναι προφανώς ακόμα το επίπεδο μελέτης όλα αυτά που βρίσκουμε, αλλά μπορούμε να πούμε ότι, όπως γνωρίζουμε και από επιγραφικές πηγές και όχι μόνο, σε τέτοια κτίρια συνεδρίαζαν οι άρρενες της εποχής με τα συσσίτια, η ανδρεία, όπως γνωρίζουμε από τις φιλολογικές και τις γραπτές πηγές. Είχαν και έναν εκτελεστικό χαρακτήρα, αλλά ήταν η καρδιά της διοίκησης της πόλης και ο χώρος όπου οι άρρενες, κατά κανόνα, πολίτες συγκεντρώνονταν και διαβουλεύοντο. Στην Ονιθέ ανασκάπτουμε μεγάλα κοινοτικά ή δημόσια οικοδομήματα, τον ακριβή ορισμό τους θα τον διατυπώσουμε και με το πέρας της μελέτης. Αλλά στην ίδια εποχή χρονολογείται και η Ακρόπολη της Ονιθές που έχει φυσικά κατάλοιπα μέσα από το χρόνο και μπορεί κανείς να τα επισκεφτεί και να τα δει, όχι στην καλύτερη κατάσταση διατήρησης, αλλά υπάρχουν. Είναι ορατή δηλαδή η περιοχή της Ακρόπολης και η μνημειακή κρήνη που είναι στη θέση Πλάκες με εντυπωσιακά λαξεύματα στο βράχο που έγιναν εκείνη την εποχή για να υδροδοτήσουν την πόλη. Και τα δύο είναι ενδεικτικά της πολιτικής και οικονομικής ισχύος της πόλης. Η παρουσία της κρήνης όπου έχει βρεθεί και ένα άγαλμα καθιστής θεότητας από τα χρόνια του Νικολάου Πλάτωνα τη δεκαετία του '50 ή της Ακρόπολης, δείχνει το μέγεθος και την ισχύ της πόλης. Είναι στα μελλοντικά μας σχέδια, μετά από τα δημόσια αυτά κτίρια που βλέπουμε, να μπορέσουμε να ρίξουμε λίγο φως και στην περιοχή της Ακρόπολης.»
Τι έκταση καταλαμβάνει η πόλη;
«Πρόχειρα μόνο, γιατί μόνο κανείς μετά από συστηματική έρευνα και μελέτη μπορεί να μιλήσει για αριθμούς και αφού βέβαια μελετήσει και ερευνήσει και τα νεκροταφεία που είναι ένας δείκτης μετρήσιμος, το οροπέδιο για το οποίο μιλάμε και ο ερειπιώνας απλώνεται σε μια έκταση πεντακοσίων τουλάχιστον στερεμάτων. Δεν ξέρουμε ακριβώς τα όρια της αρχαϊκής πόλης, τα όρια που θα έφτανε στα κλασικά ή τα ελληνιστικά χρόνια ή τα μεταγενέστερα, όταν στην Ύστερη Αρχαιότητα θα πρέπει να είχε περιοριστεί, τη στιγμή που το λιμάνι της τότε, δηλαδή το λιμάνι που θα ήταν στην περιοχή του Ρεθύμνου, αρχίζει πια να μεγαλώνει και να διαμορφώνει τελικά το κύριο κέντρο της αρχαίας Ρίθυμνας που ήταν η δύναμη της εποχής στην περιοχή αυτή.»
Μιλήστε μας για τη φετινή ανασκαφή στην περιοχή.
«Το σημαντικό είναι ότι ξεκινήσαμε ξανά, γιατί υπήρχε μια διακοπή που για λόγους αντικειμενικούς είχε προηγηθεί. Άρα το γεγονός ότι ξεκινάει ξανά η σκαπάνη με φορέα υλοποίησης την εφορία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου είναι πολύ σημαντικό, γιατί αναγνωρίζεται αυτό που περιγράψαμε μέχρι τώρα, η αξία αυτής της περιοχής και η ανάγκη να συνεχιστεί η έρευνα σε αυτή. Βέβαια να αναφέρω ότι έχουμε την οικονομική αρωγή της Περιφέρειας Κρήτης και του Δήμου Ρεθύμνου. Τα φετινά αποτελέσματα ήταν συνέχεια της προηγούμενης ανασκαφικής περιόδου, δηλαδή ολοκληρώσαμε το μεγαλύτερο μέρος της οικοδομήματος που σας ανέφερα πριν.
Είναι πολύ σημαντικά τα πιθάρια, που είναι ή ανάγλυφη ή και γραπτή ζωγραφική δηλαδή, με γεωμετρικά μοτίβα, πολυτελή για την εποχή. Η αρχαϊκή εποχή και ειδικά ο 7ος αιώνας χαρακτηρίζεται από τους πίθους, ως στοιχείο υπεροχής και κοινωνικού στάτους. Δηλαδή, σε αυτές τις πολυτελείς αίθουσες βρισκόταν και πολλοί πίθοι οι οποίοι δεν δήλωναν κατ’ ανάγκη αποθηκευτική χρήση του χώρου, είναι και ένα στοιχείο επίδειξης, ένα στοιχείο ισχύος το οποίο ακριβώς έπρεπε να επιδεικνύουν. Βρίσκουμε πολλά αγγεία επίσης συμποτικά, δηλαδή συμποτικές δραστηριότητες σε συσσίτια, αυτά που είναι χαρακτηριστικά των δημόσιων αυτών οικοδομημάτων, καθώς και άλλες δραστηριότητες συγκεντρώσεων των πολιτών σε αυτή την περίπτωση. Εντυπωσιακό είναι και το ίδιο το κτίριο το οικοδόμημα, το συγκρότημα, ως προς τη μνημειακότητά του, ως προς τη γεωμετρία και την αρχιτεκτονική του υπεροχή, που είναι χαρακτηριστικά μιας προηγμένης αρχής από κάθε άποψη. Το σύνολο δηλαδή, αυτό που προκύπτει από την έρευνα, είναι το εντυπωσιακό, όχι μεμονωμένα αντικείμενα. Επιβεβαιώθηκαν οι υποθέσεις που είχαμε διατυπώσει περί δημόσιου οικοδομήματος, ενδεχομένως ένα πρώιμο ανδρείο, με τα συγκεκριμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Δηλαδή έχουμε βρει δύο εστίες, θυμηθείτε τις εστίες των μυκηναϊκών μεγάρων που είναι στο κέντρο της αίθουσας, κάτι ανάλογο είναι και εδώ. Σε κάθε περίπτωση, άλλοτε μπορεί να υποδηλώνει και θρησκευτική δραστηριότητα, εδώ δηλώνει πολιτική καθαρά και θα λέγαμε ότι κατά κάποιο τρόπο επιβεβαιώνει τη δημόσια χρήση του. Αυτό είναι το σημαντικό και πάνω σε αυτό επενδύουμε. Δεν μπορεί να ανασκαφεί ολόκληρη η πόλη, το καταλαβαίνετε και δεν πρέπει κιόλας, αλλά πρέπει να δούμε μια καλύτερη εικόνα μέσα από τα πλέον μνημειακά χαρακτηριστικά της.»
Επιγραφές έχουν βρεθεί μέχρι στιγμής;
«Ακόμα. Σας θυμίζω ότι η έρευνα ήταν μέχρι τώρα πολύ περιορισμένη, σίγουρα θα βρεθούν επιγραφές. Είναι σίγουρο όμως ότι μια πόλη αυτής της έκτασης έχει και τις επιγραφές της έχει και τη μνημειακή της εικόνα και παρουσία και ειδικά οι επιγραφές, που είναι η γλώσσα της εξουσίας εκείνη την εποχή, διατυπώνεται συνήθως μέσα στα δημόσια κτίρια και μέσα στα μνημειακά κτίρια. Σίγουρα θα βρεθούν.»
