Η περιοχή Μελάμπων – Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνης αποτελεί αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής μελέτης τα τελευταία χρόνια, με κύριο αντικείμενο το φαινόμενο της επαναληψιμότητας των δασικών πυρκαγιών και της σωρευτικής επιβάρυνσης που αυτό προκαλεί στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον. Η ενασχόλησή μου αυτή δεν προέκυψε τυχαία, αλλά εντάσσεται σε μια συνειδητή ερευνητική πορεία, η οποία ξεκίνησε μέσα από μεταπτυχιακές σπουδές και συνεχίζεται σήμερα στο πλαίσιο διδακτορικής διατριβής στο Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Παράλληλα, συνδέεται με τη βιωματική γνώση που έχω αποκομίσει ως άνθρωπος του τόπου και ως αυτοδιοικητικός, αλλά και με την ανάγκη να καταγραφεί και να τεκμηριωθεί επιστημονικά μια πραγματικότητα που, παρά τη σοβαρότητά της, δεν έχει αναδειχθεί επαρκώς στον δημόσιο διάλογο.

Το παρόν κείμενο παρουσιάζει επιλεγμένα ευρήματα αυτής της ερευνητικής προσπάθειας και εστιάζει κυρίως στην καταγραφή και ποσοτική αποτίμηση της επαναλαμβανόμενης καύσης, στη χαρτογράφηση των πυρκαγιών και στη σύγκριση των αποτελεσμάτων με αντίστοιχα δεδομένα από άλλες περιοχές της Μεσογείου.

Η μεθοδολογία βασίστηκε στην επεξεργασία δορυφορικών δεδομένων Landsat για την περίοδο 1985–2024, σε χωρική ανάλυση μέσω GIS (QGIS), καθώς και σε πλεγματική και στατιστική επεξεργασία των καμένων εκτάσεων.

2. Η περιοχή μελέτης

Η περιοχή μελέτης ορίζεται ως η χωρικά συνεκτική ενότητα που περιλαμβάνει τις κοινότητες Μελάμπων, Σακτουρίων, Κρύας Βρύσης, Ορνέ και Αγίας Γαλήνης του Δήμου Αγίου Βασιλείου. Η επιλογή της οριοθέτησης δεν ακολουθεί σαφή διοικητικά όρια, αλλά βασίζεται στη χωρική συγκέντρωση και συνέχεια των καταγεγραμμένων πυρκαγιών κατά την εξεταζόμενη περίοδο.

Η συνολική έκταση της περιοχής μελέτης, όπως προκύπτει από επεξεργασία σε προβολικό σύστημα αναφοράς ΕΓΣΑ'87, ανέρχεται σε 74.624 στρέμματα. Πρόκειται για περιοχή με έντονη μορφολογική πολυπλοκότητα, σημαντική αγροτική παραδοσιακή δραστηριότητα (ελαιώνες, αμπελώνες, αρωματικά φυτά) και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μικροκλίματος που επιδρούν στη συμπεριφορά των πυρκαγιών.

Χάρτης πυρκαγιών στην περιοχή Μελάμπων – Αγίου Βασιλείου κατά την περίοδο 1985–2024.
 

3. Αποτελέσματα: χαρτογράφηση και ποσοτική αποτίμηση

3.1. Καταγραφή πυρκαγιών και αθροιστική καμένη έκταση

Κατά την περίοδο 1985–2024 εντοπίστηκαν και χαρτογραφήθηκαν, με δορυφορικά δεδομένα, συνολικά 22 διακριτές πυρκαγιές στην περιοχή μελέτης, με καμένη έκταση άνω των 100 στρεμμάτων η κάθε μια. Η μεγαλύτερη καταγεγραμμένη πυρκαγιά κάλυψε 30.571 στρέμματα, ενώ η μέση έκταση ανά συμβάν ανήλθε σε 9.288 στρέμματα. Τα σημαντικά συμβάντα καταγράφηκαν το 1988, 1993, 1995, 1998, 2000, 2003, 2008, 2011, 2016, 2022 και 2024. Κάθε ένα από αυτά επέφερε εκτεταμένη καταστροφή σε αγροτικές και δασικές εκτάσεις.

Η αθροιστική καμένη έκταση — δηλαδή το άθροισμα των εκτάσεων όλων των πυρκαγιών, συμπεριλαμβανομένων των επικαλύψεών τους — ανέρχεται σε 204.339 στρέμματα. Η καθαρή καμένη έκταση (χωρίς επικαλύψεις) εκτιμάται σε 73.924 στρέμματα, ενώ μόλις 700 στρέμματα παραμένουν ανέπαφα από πυρκαγιά, δηλαδή ποσοστό μη καμένης έκτασης μικρότερο του 1% της συνολικής έκτασης.

Δορυφορική αποτύπωση της πυρκαγιάς της 15ης Ιουλίου 2022, τέσσερις ημέρες μετά την εκδήλωσή της. Με κόκκινο χρώμα αποτυπώνονται οι ενεργές θερμές εστίες που εξακολουθούσαν να καταγράφονται στις 19 Ιουλίου 2022, γεγονός που αναδεικνύει τη μεγάλη διάρκεια και ένταση του φαινομένου.

Πηγή: Copernicus Sentinel-2 / European Union.

3.2. Κατανομή επανακαύσεων

Η πλεγματική ανάλυση (κελιά 500 × 500 μ.) αποτύπωσε με λεπτομέρεια τη χωρική κατανομή της επαναλαμβανόμενης καύσης στη χρονική περίοδο 1985 -  2024. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα.

Κατανομή επανακαύσεων στην περιοχή Μελάμπων (πλέγμα 500 × 500 μ.)

Τα στοιχεία του πίνακα είναι αποκαλυπτικά. Μόνο το 13,9% της καμένης έκτασης έχει καεί μία φορά — η μεμονωμένη καύση αποτελεί στατιστικά την εξαίρεση. Το 86,1% έχει καεί τουλάχιστον δύο φορές. Το 63,5% τρεις ή περισσότερες φορές. Και το 31% πέντε ή περισσότερες φορές — ποσοστό εξαιρετικά σπάνιο σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Η ύπαρξη κελιών με έως και 8 επανακαύσεις υποδηλώνει χωρικούς πυρήνες έντονης επαναληψιμότητας, που πιθανόν συνδέονται με σταθερούς παράγοντες επικινδυνότητας.

Χωρική κατανομή της επαναληψιμότητας των δασικών πυρκαγιών στην περιοχή Μελάμπων ανά κελί ανάλυσης (1 × 1 χλμ.) για την περίοδο 1985–2024. Οι αριθμοί αποτυπώνουν τον αριθμό επανακαύσεων ανά κελί.

3.3. Ο Δείκτης Επανάκαυσης

Για τη σύνθετη αποτίμηση της πυρικής επιβάρυνσης υπολογίστηκε ο Δείκτης Επανάκαυσης (Fire Recurrence Index, R), ο οποίος ορίζεται ως ο λόγος της αθροιστικής καμένης έκτασης προς την καθαρή καμένη έκταση:

R = Αθροιστική καμένη έκταση / Καθαρή καμένη έκταση

R = 204.339,93 / 73.924 ≈ 2,76

Για να κατανοηθεί το μέγεθος αυτής της τιμής, είναι χρήσιμη η σύγκριση με τα δεδομένα της πρώτης πανευρωπαϊκής χαρτογράφησης επανακαύσεων (Viana-Soto & Senf, 2026), η οποία κάλυψε 59,6 εκατομμύρια εκτάρια δασικής γης σε 12 χώρες της νότιας Ευρώπης για την περίοδο 1985–2023. Σύμφωνα με αυτή τη μελέτη, το 30,1% της καμένης έκτασης στη νότια Ευρώπη έχει υποστεί περισσότερες από μία καύσεις — ποσοστό που για την περιοχή Μελάμπων ανέρχεται στο 86,1%, δηλαδή σχεδόν τριπλάσιο!! Με βάση αυτή την κατανομή, ο εκτιμώμενος μέσος Δείκτης Επανάκαυσης για τη νότια Ευρώπη ανέρχεται περίπου σε R ≈ 1,30 — έναντι R = 2,76 που καταγράφηκε στην περιοχή Μελάμπων, υπεροχή της τάξης του 112%.

Η σύγκριση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα αν ληφθεί υπόψη ότι η Ελλάδα ανήκει στη βιοπεριοχή Αιγαίου και Ανατολικής Μεσογείου, η οποία εμφανίζει τα χαμηλότερα ποσοστά επανάκαυσης σε ολόκληρη τη νότια Ευρώπη. Η περιοχή Μελάμπων, δηλαδή, δεν εμφανίζει απλώς υψηλή επαναληψιμότητα σε απόλυτα μεγέθη· εμφανίζει εξαιρετικά υψηλή επαναληψιμότητα μέσα στη χώρα με τη χαμηλότερη μέση τιμή στην Ευρώπη — γεγονός που καθιστά την τοπική αυτή επιβάρυνση ακόμα πιο σημαντική και αξιοσημείωτη.

Συνολικά, τα δεδομένα αναδεικνύουν την περιοχή Μελάμπων ως μία από τις πλέον επιβαρυμένες πυρικά περιοχές στον ελλαδικό χώρο, με δείκτες επαναληψιμότητας που υπερβαίνουν κατά πολύ τόσο τον εθνικό όσο και τον ευρωπαϊκό μέσο όρο!

4. Ερμηνεία ευρημάτων υπό το πρίσμα της διεθνούς βιβλιογραφίας

Η επιστημονική βιβλιογραφία τεκμηριώνει με σαφήνεια τις καταστροφικές συνέπειες των επαναλαμβανόμενων πυρκαγιών. Όπως αποδεικνύουν οι Díaz-Delgado και συνεργάτες (2002), η βλάστηση μετά τη δεύτερη πυρκαγιά αναπτύσσεται σημαντικά πιο αργά, ενώ ο García (2019) επιβεβαιώνει πως τρία τέτοια χτυπήματα αρκούν για την οριστική εξάλειψη της φυσικής ικανότητας αποκατάστασης ενός δάσους.

 Ωστόσο, η περίπτωση των Μελάμπων δεν είναι απλώς άλλο ένα μεσογειακό παράδειγμα, αλλά μια ακραία χωρική και οικολογική ανωμαλία. Ενώ οι Viana-Soto και Senf (2026) καταγράφουν για τη νότια Ευρώπη μέσο «Δείκτη Επανάκαυσης» μόλις 1,30 (με το 30,1% των εκτάσεων να καίγεται πάνω από μία φορά), στις Μέλαμπες το αντίστοιχο ποσοστό εκτοξεύεται στο 86,1%, με τον Δείκτη να αγγίζει το 2,76. Το εύρημα αυτό είναι συγκλονιστικό, αν αναλογιστούμε ότι η Ελλάδα ανήκει στη βιοπεριοχή της Ανατολικής Μεσογείου, η οποία θεωρητικά εμφανίζει τα χαμηλότερα ποσοστά επανάκαυσης (μόλις 11% έναντι 41% στη δυτική Μεσόγειο) σε όλη την Ευρώπη.

Αυτή η ακραία τοπική επιβάρυνση τροφοδοτείται από έναν φαύλο κύκλο που η τοπική εμπειρία γνωρίζει καλά: την εγκατάλειψη της αγροτικής γης. Όπως καταδεικνύουν οι Ursino και Romano (2014) μέσα από μαθηματικά μοντέλα, όταν η γεωργία φθίνει, η ανεξέλεγκτη άγρια βλάστηση μετατρέπει την περιοχή σε «πυριτιδαποθήκη», με τους Salis και συνεργάτες (2022) να υπολογίζουν πως αύξηση της εγκατάλειψης κατά 40% αυξάνει δραματικά την καμένη έκταση κατά 29%. Στην Κρήτη, μάλιστα, ο Elhag (2018) επισημαίνει ότι τα φρυγανικά οικοσυστήματα ανακτούν πλήρως το εύφλεκτο φορτίο τους σε μόλις 3 έως 6 χρόνια, γεγονός που, σύμφωνα με τους Fernández-Guisuraga και Calvo (2023), καθιστά κάθε επόμενη καύση σημαντικά πιο καταστροφική.

Όλος αυτός ο μηχανισμός καταλήγει σε μια πρωτοφανή οικονομική ασφυξία. Εκατοντάδες στρέμματα παραδοσιακών ελαιώνων, αμπελώνων και χορτολιβαδικών εκτάσεων αποτεφρώνονται ξανά και ξανά, αφανίζοντας τις αγροτικές υποδομές και το ζωικό κεφάλαιο. Σε αντίθεση με τον τουρισμό, όπου οι συνέπειες είναι πιο πρόσκαιρες, οι πληγές στη γεωργία είναι δομικές και ανεπανόρθωτες. Οι παραγωγοί εγκλωβίζονται σε αδυναμία επανεκκίνησης, εγκαταλείποντας αναγκαστικά τη γη τους. Η δυναμική αυτή φέρνει την περιοχή αντιμέτωπη με τον υπέρτατο κίνδυνο που τονίζουν οι Ferreira και συνεργάτες (2021) –οι οποίοι εκτιμούν ότι ήδη το 34% της μεσογειακής γης έχει υψηλή ευαισθησία– οδηγώντας, όπως επισημαίνουν και οι Kaniasty (2020) και Graus και συνεργάτες (2024), στην οριστική και αμετάκλητη ερημοποίηση του τόπου.

5. Επιστημονικές διαπιστώσεις

Τα ευρήματα που παρουσιάστηκαν οδηγούν σε τρεις επιστημονικές διαπιστώσεις που θεωρώ σημαντικό να αναδειχθούν δημόσια:

Πρώτον, η ευρύτερη περιοχή Μελάμπων – Αγίου Βασιλείου αναδεικνύεται, με βάση ποσοτικά δεδομένα, ως μία από τις πλέον επιβαρυμένες πυρικά περιοχές της νότιας Ευρώπης. Ο δείκτης επανάκαυσης R = 2,76 και η σχεδόν πλήρης χωρική κάλυψη (99%) δεν αποτελούν εκτίμηση — είναι μετρήσιμα, επαληθεύσιμα αποτελέσματα συστηματικής ανάλυσης.

Δεύτερον, η κλίμακα της επαναληψιμότητας — ειδικά το 31% της έκτασης με 5–8 καύσεις — υπερβαίνει τα όρια εντός των οποίων τα μεσογειακά οικοσυστήματα μπορούν να αναγεννηθούν φυσικά. Σε σημαντικό τμήμα της περιοχής, η ανθεκτικότητα του οικοσυστήματος φαίνεται να έχει υποστεί μη αναστρέψιμη υποβάθμιση, η οποία δύσκολα μπορεί πλέον να αντιμετωπιστεί χωρίς στοχευμένες παρεμβάσεις αποκατάστασης.

Τρίτον, όπως συνάγεται και από τα διεθνή πρότυπα, αν η εγκατάλειψη της αγροτικής δραστηριότητας συνεχιστεί — ιδίως εάν οι πληγέντες αγρότες δεν υποστηριχθούν ουσιαστικά και χάσουν την ικανότητα επανεκκίνησης — τότε η επιστημονική πρόγνωση δεν επιτρέπει αισιοδοξία: ο κύκλος εγκατάλειψης–συσσώρευσης καύσιμης ύλης–πυρκαγιάς θα συνεχιστεί με αυξανόμενη ένταση, και η απειλή ερημοποίησης καθίσταται υπαρκτή.

6. Συμπέρασμα: Η ανάγκη ιδιαίτερης μέριμνας - υποστήριξης

Η παρούσα καταγραφή παρουσιάζεται και με αφορμή τη δύσκολη συγκυρία που έχει διαμορφωθεί γύρω από τη διαδικασία καταβολής των αποζημιώσεων στους πληγέντες, μετά την καταστροφική πυρκαγιά της 15^ης Ιουλίου 2022. Η ευρύτερη περιοχή Μελάμπων – Αγίου Βασιλείου δεν αποτελεί «μια ακόμη πυρόπληκτη περιοχή», αλλά έναν τόπο που καίγεται συστηματικά εδώ και δεκαετίες, με τεκμηριωμένη σωρευτική επιβάρυνση που δύσκολα συναντάται αλλού.

Ως επιστήμονας που μελετά την περιοχή, αλλά και ως άνθρωπος που γνωρίζει τον τόπο αυτό από κοντά, θεωρώ ότι τα δεδομένα της παρούσας έρευνας αναδεικνύουν την ανάγκη για ουσιαστική κατανόηση και αντίστοιχη αντιμετώπιση της συγκεκριμένης περίπτωσης.

Οι άνθρωποι της περιοχής έχουν δείξει όλα αυτά τα χρόνια αξιοσημείωτη αντοχή και επιμονή. Συνέχισαν να καλλιεργούν, να παραμένουν και να προσπαθούν να αποκαταστήσουν όσα χάνονταν ξανά και ξανά μέσα από τις πυρκαγιές. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι πολλοί από τους πληγέντες έχουν ήδη προχωρήσει, με σημαντικό προσωπικό και οικονομικό κόστος, σε εργασίες αποκατάστασης των καλλιεργειών και των υποδομών τους, βασιζόμενοι στην προσδοκία της προβλεπόμενης κρατικής στήριξης. Η πιθανότητα να μην ολοκληρωθεί η διαδικασία αποζημιώσεων ή ακόμη και να αναζητηθούν επιστροφές χρημάτων δημιουργεί εύλογη ανασφάλεια και επιβαρύνει περαιτέρω μια ήδη εξαντλημένη περιοχή. Αυτή η διαχρονική προσπάθεια αξίζει έμπρακτη στήριξη, με αποφάσεις που να ανταποκρίνονται στο πραγματικό μέγεθος και την ιδιαιτερότητα του προβλήματος.

Αντώνιος Τσουρδαλάκης

Φυσικός, M.Ed., M.Sc.
Υποψ. Διδάκτορας, Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος, ΕΚΠΑ