ΕΡΕΙΠΩΜΕΝΑ ΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ
Γράφει ο Μανούσος Κλάδος
Πολλοί είναι οι οικισμοί, οι οποίοι εγκαταλειφθήκαν τις τελευταίες δεκαετίες από τους κατοίκους τους.
Η ύπαιθρος του Ρεθύμνου είναι κατάσπαρτη από ερειπωμένα χωριά, τα οποία κάποτε φιλοξένησαν πληθυσμούς και ανθρώπινες δραστηριότητες.
Η εξέλιξη, οι νέοι τρόποι ζωής, οι ελλιπείς υποδομές, οι όποιες συνθήκες ή οι ανάγκες που διαμορφώθηκαν κατά καιρούς, ανάγκασαν τους κατοίκους κάποιων χωριών, σιγά – σιγά να φύγουν. Ερήμωσαν τόποι, κατοικήθηκαν άλλοι.
Η ιστορία σε εξέλιξη, πάντα και παντού, υπάρχει ακμή, παρακμή, τέλος.
Σήμερα, κάποια ερείπια, συνήθως ναοί, νεκροταφεία και δημόσιες υποδομές όπως κρήνες και υδραγωγεία, παραμένουν για να θυμίζουν, πώς πέρασε ο άνθρωπος και από ένα τόπο.
Θα επισκεφθούμε σιγά – σιγά τους τόπους αυτούς και θα γνωρίσουμε όλους τους οικισμούς του Ρεθύμνου, που κάποτε άκμασαν, με στόχο να καταγράψουμε την σημερινή τους κατάσταση και κυρίως να γνωρίσουμε καλύτερα την τοπική μας ιστορία.
Ξεκινούμε από τον Σμιλέ Αμαρίου.
ΣΜΙΛΕΣ
Ο Σμιλές, είναι ένας ερειπωμένος οικισμός που ανήκει στην Τοπική Κοινότητα Βρυσών του Δήμου Αμαρίου.
Φτάνουμε από ένα αγροτικό δρόμο, που ξεκινάει βορειοανατολικά των Βρυσών και περνάμε ανάμεσα στα ερειπωμένα σπίτια που καταδεικνύουν, ότι κάποτε φιλοξενήθηκε εδώ ζωή για πολλούς αιώνες, όπως αποδεικνύουν τα ιστορικά έγγραφα και οι δύο ναοί του με τις βυζαντινές τοιχογραφίες.
Επίσημα για πρώτη φορά αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi ως Smilea. Στα κατάστιχα του Καστροφύλακα καταγράφεται επίσης ως Smilea με 217 οφειλόμενες αγγαρείες αλλά δεν έχουμε απογραφή τού πληθυσμού. Από τον Βασιλικάτα καταγραφέται ως Smilea ενώ στην αιγυπτιακή απογραφή τού 1834 αναφέρεται ως Smile με 1 χριστιανική οικογένεια και 5 τούρκικες. Ο Χουρμούζης Βυζάντιος το γράφει Σμιλιαίς. Στην απογραφή τού 1881 αναφέρεται ως Σμίλες στο δήμο Μοναστηράκι με 19 χριστιανιούς κατοίκους και ένα Τούρκο. Το 1900 είναι στο δήμο Πανακραίων 40 κατοίκους ενώ το 1920 είναι έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου.
Στις απογραφές των επόμενων ετών εμφανίζεται ως Σμυλές της Κοινότητας Βρυσών με 32 κατοίκους το 1928, με 26 το 1932 και με 27 το 1951, η οποία είναι και η τελευταία φορά που αναφέρεται κατοικημένος ο οικισμός.
ΑΠΟ ΤΟΝ 12ο ΑΙΩΝΑ
Ο οικισμός αυτός και εφόσον δεχθούμε τις μαρτυρίες του Gerola, ήταν κατοικημένος πολλούς περισσότερους αιώνες από αυτούς που μαρτυρούν οι μέχρι σήμερα γνωστές απογραφές.
Αυτό άλλωστε καταδεικνύουν οι βυζαντινές αγιογραφίες και η αρχιτεκτονική των ναών το οικισμού.
Ο ένας από αυτούς είναι των Εισοδίων της Θεοτόκου, βρίσκεται στο κέντρο του χωριού και είναι ιστορημένος με τοιχογραφίες την Παναγία σε προτομή, τον Ευαγγελισμό, την Προδοσία, την Μεταμόρφωση τού Σωτήρος, τον Μυστικό Δείπνο, την Βαϊφόρο, την Ανάσταση τού Λαζάρου, την Ανάληψη και με διάφορες μορφές του ορθοδόξου Αγιολογίου.
Κατά τον Gerola οι τοιχογραφίες είναι τού 12ου αιώνα.
Εξωτερικά σώζεται αρκοσόλιο, δηλαδή Ενετικός τάφος που συνήθως έβαζαν τον κτήτορα του ναού.
Σε κοντινή απόσταση από το ναό συναντάμε την κρήνη του οικισμού αλλά και τον κοιμητηριακό ναό του Δεσπότη Χριστού.
Άλλη μαρτυρία πιο παλιά από την καταγραφή του 1577 έχουμε από το 1254, καθώς σώζεται παραχωρητήριο του οικισμού στον Μιχάλη Βαρούχα από τον Δούκα της Κρήτης.
Μεταξύ άλλων διαβάζουμε: «Εμείς ο Angelous Maurocenous, δούκας τής Κρήτης, με το Συμβούλιό μας δηλούμε ότι δίδομε και παραχωρούμε στο Μιχάλη Βαρούχα και στούς κληρονόμους του δυό ιπποτικά φέουδα, ευρισκόμενα στην τούρμα Απάνω Σύβριτο, που λέγονται Αγία Άννα, Μοναστηράκι και Σμιλέα κ.λπ.”
ΜΑΡΤΥΡΙΚΟ ΧΩΡΙΟ
Ο Σμιλές συγκαταλέγεται στα Μαρτυρικά χωριά του Αμαρίου, τα οποία έζησαν τις Γερμανικές θηριωδίες από τα στρατεύματα κατοχής του Χίτλερ.
Τρεις από τους κατοίκους του εκτελέστηκαν όταν οι Γερμανοί μπήκαν στις Βρύσες και βρήκαν μαρτυρικό θάνατο μαζί με άλλους 29 Βρυσανούς.
Η ναζιστική εισβολή θεωρείται από πολλούς ως το γεγονός, που ουσιαστικά έβαλε την «ταφόπλακα» στην ιστορία του οικισμού, καθώς οι κάτοικοι δεν κατάφεραν να συνέλθουν μετά το ολοκαύτωμα των χωριών του Κέδρους.
Ωστόσο, μαρτυρείται ως τελευταία κάτοικος μία «Θεία Ειρηνάκι» όπως την θυμούνται ακόμα κάποιοι, η οποία να έμενε εκεί ως το 1975.
ΣΗΜΕΡΑ
Σήμερα στον Σμιλέ συναντούμε μόνο ερείπια. Ακόμα και ο ναός των Εισοδίων έχει υποστεί σοβαρές φθορές και τμήμα του σκεπάζεται από νάιλον παραπέτασμα για να προστατευθεί από τα νερά του χειμώνα.
Το νεκροταφείο και το υδραγωγείο είναι χορτιαρασμένα, τα σπίτια γκρεμισμένα και παντού εμφανή η «επέλαση» των κοπαδιών από ζώα που εκτρέφουν κτηνοτρόφοι της περιοχής.
Κάποια δέντρα, κυρίως κερασιές και βυσσινιές, θυμίζουν την πλούσια αγροτική παράδοση του Αμαρίου όπως επίσης κάποιοι κήποι με εσπεριδοειδή και άλλα φρούτα.
Είναι πανέμορφο το μέρος.
Σαφώς και η εποχή είναι πολύ δύσκολη και οι ανάγκες των κατοικημένων χωριών σοβαρές και επιβεβλημένες με αποτέλεσμα να υπάρχουν προτεραιότητες άλλες.
Αυτό είναι λογικό, κατανοητό και σεβαστό.
Όμως οι αρμόδιες Αρχές ας έχουν στο βάθος του νου τους την διάσωση των δύο ναών, του υδραγωγείου και του νεκροταφείου, που θα μπορούσαν να προστατευθούν και να παραμείνουν εκεί ως μαρτύρια της ιστορίας του ξεχασμένου σήμερα Σμιλέ.
