Επιμέλεια: Μανούσος Κλάδος
Οι εορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς συνοδεύονται από σειρά παραδοσιακών εθίμων που τηρούνται ευλαβικά έως τις ημέρες μας.
Παράλληλα πολλές συνήθεις της Ευρώπης έχουν επικρατήσει και στην χώρα μας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελούν έθιμα.
Όπως για παράδειγμα το στολισμένο δέντρο. Υπήρχε από την Αρχαία Ελλάδα αντίστοιχο έθιμο αλλά με τα Χριστούγεννα δεν το συσχέτισαν ποτέ οι Έλληνες. Ως έθιμο ξεκίνησε από την Αγγλία. Αντίστοιχα δεν υπήρχε στο τραπέζι η γαλοπούλα και βέβαια οι κοσμικές γιορτές των ημερών δεν είχαν θέση στην Ελληνική παράδοση, η οποία χαρακτηρίζονταν από συνήθειες περισσότερο συμβολικές και κυρίαρχα Θρησκευτικές.
Τα βασικά Ελληνικά Έθιμα είναι η απόδοση των καλάντων, η παρασκευή χριστόψωμου, τα χοιροσβάγια, η «καλή χέρα» και βέβαια η Βασιλόπιτα.
Βεβαίως υπάρχουν πολλά και διαφορετικά έθιμα κατά περιοχή όπως και ίδια αλλά με διαφορετική ονομασία.
Κάθε τόπος έχει άλλωστε τα δικά του χαρακτηριστικά και τους ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης.
Όμως, τα έθιμα έχουν τη δική τους ομορφιά με όποια παραλλαγή και αν τα συναντούμε ανά περιοχή και ανά περιόδους.
ΚΑΛΑΝΤΑ
Τα κάλαντα, σύμφωνα με τα λεξικά είναι «εθιμικά τραγούδια» του λαού, συνδεδεμένα με τις εορτές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανείων.
Το όνομα κάλαντα προέρχεται από τις Ρωμαϊκές Καλέντες, δηλαδή γιορτές της πρωτοχρονιάς τον Ιανουάριο.
Ωστόσο ως έθιμο, είναι ακόμα παλαιότερο αφού κρατώντας ένα χάρτινο καράβι οι καλαντιστές στην αρχαία Ελλάδα τραγουδούσαν για τον Θεό Διόνυσο και την αναγέννηση της βλάστησης.
Τα κάλαντα επικράτησαν και στο Βυζάντιο και σιγά – σιγά σχηματίστηκαν τα δημοτικά τραγούδια όπως τα ξέρουμε σήμερα ανά περιοχή τα οποία τραγουδούν μικρά παιδιά αλλά και ενήλικες τις παραμονές των μεγάλων εορτών του Δωδεκαημέρου.
ΧΡΙΣΤΟΨΩΜΟ
Το Χριστόψωμο είναι το γλυκό και αρωματικό ψωμί, το οποίο οι νοικοκυρές παρασκευάζουν τις παραμονές των Χριστουγέννων ειδικά για τη μεγάλη αυτή θρησκευτική γιορτή. Χαρακτηριστικό τους είναι ο πλούσιος διάκοσμος με διάφορα κεντήματα (κεντίδια) ή «πλουμίδια» όπως ονομάζονται.
Τα παραδοσιακά Χριστόψωμα φέρουν πάνω τους ένα «Β», το οποίο συμβολίζει την ιστορία της σποράς και συνοδεύεται από αντίστοιχες παραστάσεις όπως αλέτρι, βόδια, στάχια και άλλα σχετικά στολίδια. Το υπόλοιπο μισό πρέπει να είναι στολισμένο με φύλλα αμπελιού και ελιάς καθώς συμβολίζει την προσδοκία για το ερχόμενο Καλοκαίρι.
Κατά περιοχές οι παραστάσεις πάνω στο Χριστόψωμο αλλάζουν και σε πολλές απεικονίζεται ένα σπίτι – σύμβολο της επιθυμίας για μια χρονιά ευτυχίας και ευημερίας.
Στην Κρήτη το Χριστόψωμο φέρει ανάγλυφο Σταυρό και ένα καρύδι στη μέση. Οι νοικοκυρές χρησιμοποιούν καλό αλεύρι και ακριβά υλικά όπως ροδόνερο, μέλι, σουσάμι, κανέλα και γαρύφαλλα και ζυμώνοντας τραγουδούν, «ο Χριστός γεννιέται, το φως ανεβαίνει, το προζύμι για να γένει».
ΧΟΙΡΟΣΒΑΓΙΑ
Από τα βασικότερα έθιμα της Κρήτης και γενικότερα της Ελληνικής υπαίθρου είναι τα χοιροσβάγια.
Κάθε οικογένεια αγόραζε ένα γουρουνόπουλο, το τάιζαν όλο το χρόνο για να παχύνει, όταν έφτανε η εποχή των Χριστουγέννων ήταν και η ώρα για τα Χοιροσφάγια!
Οι άντρες αναλάμβαναν τη «θυσία» του ζώου και το μέλισμα το κρέατος ενώ γυναίκες παρασκεύαζαν ακολούθως λογίς – λογίς μεζέδες όπως απάκια, λουκάνικα και ό,τι άλλο η παράδοση κάθε περιοχής περιλάμβανε για την αξιοποιηση του κρέατος.
Το πρώτο βράδυ, μετά τη σφαγή, γινόταν το ευχαριστήριο τραπέζι για όσους βοήθησαν. Τα φαγητό ήταν συκώτι με ζυμαρικά. Το δεύτερο βράδυ το κύριο πιάτο ήταν ή σούπα με το κρέας του ζώου, πάλι με καλεσμένους όσους βοήθησαν. Η διαδικασία διαρκούσε 2-3 μέρες, και στο τέλος όλοι ευχόταν να είναι καλά και του χρόνου, να το ξανακάνουν.
Το Κρητικό και Ελληνικό φαγητό των Χριστουγένων είναι το χοιρινό ψητό και βεβαίως όχι η γαλοπούλα. Ωστόσο, πολλές παραδοσιακές νοικοκυρές ανάμεσα στα άλλα εδέσματα παρασκεύαζαν γεμιστά κοτόπουλα.
Η ΚΑΛΗ ΧΕΡΑ
Αγαπημένο έθιμο των παιδιών είναι η «Καλή Χέρα» της πρωτοχρονιάς. Τότε, δηλαδή, που συνηθίζεται να δίνεται ένα χρηματικό ποσό σαν δώρο σε παιδιά που θα επισκεφτούν κάποιο σπίτι την Πρωτοχρονιά. Συνήθως πρόκειται για τα εγγόνια ή τα ανίψια.
Μερικές δεκαετίες παλιότερα, η «καλή χέρα» ήταν το μόνο δώρο που έπαιρναν τα παιδιά την Πρωτοχρονιά και σε πολλές περιπτώσεις ήταν απλά ένα κέρασμα μιας κι ούτε χρήματα υπήρχαν πολλά, αλλά ούτε μαγαζιά με παιγνίδια.
ΤΟ ΠΟΔΑΡΙΚΟ
H πρώτη εθιμική κίνηση για τον ερχομό του νέου έτους, είναι το «ποδαρικό». Πρόκειται, για την πρώτη είσοδο, το πρώτο βήμα ενός επισκέπτη μέσα στο κάθε σπίτι μετά την έλευση του νέου χρόνου. Συνήθως ενός συγγενικού ή φιλικού προσώπου, το οποίο έρχεται στο σπίτι για να φέρει το μήνυμα της αλλαγής του χρόνου, την καλή τύχη και την ευτυχία για όλη τη διάρκεια της νέας χρονιάς.
Επειδή όμως η πρώτη αυτή επίσκεψη μπορεί να φέρει και αντίθετο αποτέλεσμα, γι’ αυτό πιστεύεται ότι αυτός που θα μπει πρώτος στο σπίτι για να κάνει «ποδαρικό» πρέπει να είναι καλόκαρδος και καλότυχος. Αν μάλιστα τύχει να είναι και μικρό παιδί, αυτό θεωρείται πιο καλός οιωνός γιατί, κατά τη λαϊκή αντίληψη, ένα παιδί χαρακτηρίζεται με τα στοιχεία της αθωότητας, της ειλικρίνειας και της άδολης συμπεριφοράς. Ετσι οι περισσότερες οικογένειες φροντίζουν να δέχονται το «ποδαρικό» από συγγενικό συνήθως πρόσωπο ή ακόμη από το μικρότερο παιδί τους, το οποίο θα βγει έξω από το σπίτι λίγο προτού τελειώσει ο παλαιός χρόνος και θα ξαναμπεί με τον ερχομό του νέου. Μάλιστα πιστεύεται ότι το «πρώτο βήμα» πρέπει να γίνει με το δεξί πόδι, για να φέρει ευτυχία και να έρθουν όλα «δεξιά».
Η ΒΑΣΙΛΟΠΙΤΑ
Βασικό πρωτοχρονιάτικο έθιμο είναι η βασιλόπιτα, η οποία στολίζεται ανάλογα και κόβεται για την υποδοχή του νέου έτους. Μέσα σε αυτή βρίσκεται το φλουρί, το οποίο θεωρείται, ότι φέρνει τύχη σε όποιον το βρει μέσα στο κομμάτι του.
Το έθιμο αποδίδεται στον σπουδαίο ανθρωπιστή και μεγάλο Θεολόγο Βασίλειο τον Μέγα, Επίσκοπο Καισάρειας.
Κατά μία εκδοχή της σχετικής παράδοσης ο επίσκοπος βρέθηκε σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση, όταν χρειάστηκε να αντιμετωπίσει τον άρπαγα έπαρχο της Καππαδοκίας, που απαίτησε από τον Επίσκοπο Βασίλειο να του παραδώσει άμεσα όλο το χρυσάφι της πόλης, αλλιώς θα την πολιορκούσε με σκοπό την κατάκτηση και τη λεηλασία της.
Ο Μέγας Βασίλειος προσευχόταν στον Θεό όλη τη νύχτα παρακαλώντας τον να σώσει την πόλη και τους ανθρώπους. Όταν ξημέρωσε, ο έπαρχος κύκλωσε με τον στρατό του την πόλη και ζήτησε να ικανοποιηθεί η απαίτησή σου, αλλά έλαβε την απάντηση ότι οι φτωχοί και πεινασμένοι κάτοικοι δεν είχαν τίποτα να του δώσουν.
Τα λόγια του Μεγάλου Βασιλείου θύμωσαν περισσότερο τον έπαρχο, ο οποίος τον προειδοποίησε πως θα τον εξορίσει πολύ μακριά από τον τόπο του. Τον απείλησε μάλιστα πως θα τον σκοτώσει, αν δεν υπακούσει στις εντολές του. Ακούγοντας τις απειλές οι χριστιανοί της Καισάρειας θέλησαν να βοηθήσουν τον αγαπημένο τους επίσκοπο. Μάζεψε λοιπόν ο καθένας ό,τι χρυσαφικό είχε στο σπίτι του και τα έβαλαν όλα σε ένα σεντούκι, το οποίο παρέδωσαν στον θρησκευτικό τους άρχοντα. Ο Μέγας Βασίλειος, αφού προσευχήθηκε ξανά για τη σωτηρία της πόλης, το παρέδωσε στον έπαρχο.
Όταν ο έπαρχος άνοιξε το σεντούκι κι ακούμπησε τα χέρια του πάνω στα χρυσαφικά, εμφανίστηκε μία λάμψη κι αμέσως μετά ένας λαμπρός καβαλάρης που χίμηξε με τον στρατό του πάνω στον στρατηγό και τους ανθρώπους του αφανίζοντάς τους. Ο ολόλαμπρος καβαλάρης λέγεται ότι ήταν ο Άγιος Μερκούριος και οι στρατιώτες του άγγελοι.
Μετά την ανέλπιστη σωτηρία της Καισάρειας ο Μέγας Βασίλειος βρέθηκε πάλι σε προβληματισμό. Έπρεπε να επιστρέψει τα χρυσαφικά στους κατοίκους και μάλιστα να πάρει ο καθένας ό,τι του ανήκε. Δεν έπρεπε να αδικηθεί κανείς. Αλλά αυτό ήταν πολύ δύσκολο. Τότε παρακάλεσε πάλι τον Θεό να τον βοηθήσει. Μετά από προσευχή, φώναξε τους βοηθούς και τους διακόνους και τους ζήτησε να ζυμώσουν μικρά ψωμιά βάζοντας μέσα στο καθένα από αυτά λίγα χρυσαφικά. Όταν τα ετοίμασαν, τα μοίρασε στους ανθρώπους της πόλης σαν ευλογία. Όλοι οι κάτοικοι απόρησαν στην αρχή, στη συνέχεια όμως η απορία μετατράπηκε σε έκπληξη όταν, κόβοντας η κάθε οικογένεια το ψωμάκι της, έβρισκε μέσα τα δικά της χρυσαφικά.
Από τότε η πρώτη ημέρα του χρόνου είναι ημέρα τιμής προς τον Άγιο Βασίλειο, ο οποίος λέγεται ότι απεβίωσε την 31η Δεκεμβρίου και ετάφη την 1η Ιανουαρίου του έτους 379. Η μνήμη του γιορτάζεται με τη βασιλόπιτα με το φλουρί, για να μας θυμίζει το θαύμα.
