ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ

ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

 ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ

 [Κάτω Κέρας (=Κάτω Κερά)]

 (4^η συνέχεια)

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

        www.ret-anadromes.blogspot.com          

Αφιερώνεται στους 35 Μάρτυρες που οι Γερμανοί έκαψαν ζωντανούς στις 22/8/1944

•  Εκκλησίες τού χωριού

 Στην Κρύα Βρύση παρατηρείται απουσία παλαιού- βυζαντινού ναού. Υπάρχουν, όμως, αρκετές νεότερες εκκλησίες ενταγμένες στην ενορία τής Κρύας Βρύσης, όπως αυτή τού Αγίου Πνεύματος, στο νεκροταφείο τού χωριού, που οικοδομήθηκε το έτος 1901, ενώ κεντρικός ναός είναι αυτός τού Αγίου Νικολάου (6 Δεκεμβρίου), οπότε και πανηγυρίζει το χωριό. Η εκκλησία καταστράφηκε ολοσχερώς κατά το ολοκαύτωμα τού χωριού, τον Αύγουστο τού 1944, από τους Γερμανούς και ανοικοδομήθηκε από τους χωριανούς στη δεκαετία τού πενήντα. Στην Κάτω Κρύα Βρύση υπάρχει και ο νεότερος ναός τού Αγίου Ευμενίου (18 Σεπτεμβρίου), που οικοδομήθηκε τη δεκαετία τού ’60

Στις θέσεις των ερειπωμένων σήμερα οικισμών, περιοχής Κρύας Βρύσης, υπάρχουν και τα ξωκλήσια:

α) του Αγίου Γεωργίου στον Κάτω Κέρα (23 Απριλίου)

β) της Αγίας Κυριακής στους Γέροντες (7 Ιουλίου)

γ) του Αγίου Αντωνίου στον Άγιο Αντώνιο (17 Ιανουαρίου) και

δ) του Αγίου Γεωργίου στον Κλαπατά (3 Νοεμβρίου, του Μεθυστή)

• Παιδεία

Είναι γεγονός ότι το χωριό μετά το ολοκαύτωμα τού 1944 και όταν η ζωή σε αυτό ξανάρχισε να κυλά κανονικά και να αναπτύσσονται και πάλι οι δραστηριότητες και μέχρι τα μέσα τής δεκαετίας τού 1970- που άρχισε η σταδιακή εγκατάλειψη και φθορά όλων των ορεινών οικισμών τής Ελλάδας- το χωριό ξεχώρισε για το αυξημένο, σε σχέση με τον αριθμό των κατοίκων του, ποσοστό των αποφοίτων Πανεπιστημίου που ανέδειξε[1].

• Οικογένειες τού χωριού

Οι κάτοικοί τού χωριού διακρίνονται για την ευγένεια, τη φιλοξενία, το ήθος, την αρετή και την εργατικότητά τους. Οι κυριότερες σήμερα οικογένειες τού χωριού είναι οι: Βαβουράκηδες, Ασουμανάκηδες, Σκούληκες, Λαγουδάκηδες, Βεριδάκηδες, Πελαντάκηδες, Λεβεντάκηδες, Πιτσιδιανάκηδες, Φωτάκηδες, Μαυροτσουπάκηδες, Σαρτζετάκηδες, Μανουσάκηδες, Παττακοί, Γαβριλάκηδες, Καμπουράκηδες, Πετρακάκηδες, Κανακάκηδες  και Λαμπάκηδες.

• Το σχολείο

  Σχολείο στον οικισμό τής Κρύας Βρύσης λειτουργούσε τουλάχιστον από το έτος 1880, με έξοδα τής Μονής Πρέβελη. Το σχολείο αυτό εξυπηρετούσε μαθητές και από τον οικισμό τής Ορνές. Τα προηγούμενα χρόνια τις ανάγκες τής περιοχής πρέπει να κάλυπταν οι Μέλαμπες, που εμφανίζονται με σχολείο, ήδη, από το 1848[2]. Το 1899 ιδρύεται σχολείο ως μονοτάξιο γραμματοδιδασκαλείο, με τριάντα τρεις μαθητές. Κοινοτικό διδακτήριο είχε ανεγερθεί στην Κρύα Βρύση, στην πλατεία τού χωριού, προ του έτους 1901. Αποτελούνταν από μίαν επιμήκη αίθουσα και μία συνεχόμενη μικρότερη, η οποία χρησιμοποιούνταν ως κατοικία δασκάλου και, κατά καιρούς, ως αποθήκη τού ναού[3]. Το οίκημα αυτό κατεδαφίστηκε στα 1930, γιατί κρίθηκε εν τω μεταξύ ως ανεπαρκές, και το έτος 1932- 33, το νέο σχολείο κοσμούσε το κέντρο τού χωριού, στον χώρο τού Ηρώου, που- όπως μαθαίνουμε από τον, με ψευδώνυμο «Αγιοβασιλειώτης», συνεργάτη τής «Κρητικής Επιθεωρήσεως», του έτους 1934- ανεγέρθηκε χάρις στις άοκνες προσπάθειες τού δασκάλου Μιχ. Λαγουδάκη και των κατοίκων τού χωριού[4]. Το σχολείο αυτό καταστράφηκε τον Αύγουστο τού 1944, κατά την ολοκαύτωση τού χωριού από τους Γερμανούς. Μετά τον πόλεμο, το έτος 1948, και με δαπάνη τού κράτους, ανεγείρεται το δημοτικό σχολείο τής Νέας (Κάτω) Κρύας Βρύσης με μία αίθουσα και τρεις βοηθητικούς χώρους, αύλειο χώρο (1000τ.μ.) και σχολικό κήπο (350 τ.μ.)[5]. Το 1968 οικοδομείται καινούριο διδακτήριο στην Παλαιά (Πάνω) Κρύα Βρύση, που χρησιμοποιήθηκε από τον Ιανουάριο τού 1969, και στο οποίο φοιτούσαν οι μαθητές τής Παλαιάς και της Νέας Κρύας Βρύσης μέχρι και το έτος 1983, οπότε παύει η λειτουργία τού σχολείου στην Κρύα Βρύση και από τα σχολικά έτη  1984- 85 και 1986- 87 οι μαθητές (Ορνές και Κρύας Βρύσης, αντίστοιχα) φοιτούν στο γειτονικό δημοτικό σχολείο των Μελάμπων[6]. Το αρχείο τού σχολείου διατηρείται σήμερα στις Μέλαμπες.

• Πολιτισμός

Το 1934 το χωριό διέθετε αθλητικό σύλλογο με την επωνυμία «Ο Ηρακλής» και πρόεδρό του τον Πολ. Πετρακάκη[7]. Επίσης, παλιότερα, εκτός από τα παραδοσιακά πανηγύρια τού αγίου Νικολάου και του αγίου Γεωργίου, χαρακτηριστικό στο χωριό ήταν και το έθιμο τού «Καντή», την Καθαρά Δευτέρα, με την ανάμνηση και τη σάτιρα τής τουρκικής δικαστικής εξουσίας[8]. Σήμερα η σημαντικότερη εκδήλωση τού χωριού είναι ο εορτασμός τής επετείου τού ολοκαυτώματος, στον χώρο όπου κάηκαν ζωντανοί από τους Γερμανούς κατακτητές οι 35 Κρυοβρυσανοί Μάρτυρες.

Γίνονται, επίσης, προσπάθειες για την ίδρυση Μουσείου τής Κρητικής Παράδοσης, στο κτήριο τού Δημοτικού Σχολείου τής Κάτω Κρύας Βρύσης, ενώ προχωρούν οι διαδικασίες για την παραχώρηση τού Σχολείου τής Πάνω Κρύας Βρύσης στον Ορειβατικό Σύλλογο Ρεθύμνου, προκειμένου να λειτουργήσει ως χώρος εξορμήσεων προς το Κέδρος, όπου στην περιοχή «Γρε- Δάφνη» έχουν ολοκληρωθεί οι εργασίες κατασκευής αναρριχητικού πάρκου και παρατηρητηρίου για τον γυπαετό, ενώ καραρριχητικές διαδρομές έχουν χαραχτεί και δίπλα στον καταρράχτη «Ρέχτα»[9].

• Τοπικοί θρύλοι- Παραδόσεις    

           Μέχρι τη διάνοιξη τού δρόμου Ρεθύμνου- Αγίας Γαλήνης, στην περιοχή με το όνομα τού Ληστή ο Τρόχαλος- πολύ κοντά στη Νέα Κρύα Βρύση- υπήρχε ένας τεράστιος τρόχαλος, από μικρού και μεσαίου μεγέθους πέτρες. Λέγεται πως στην περιοχή αυτή ζούσε ένας ληστής, ένας πελώριος άντρακλας, γίγαντας σωστός, κοντά δύο μέτρα, που καταλήστευε τους Αϊ- Βασιλειώτες που περνούσαν, πηγαίνοντας στη Μεσαρά, προκειμένου να ψωνίσουν τα αναγκαία δημητριακά για το ψωμί τους. Δεν διατηρούσε σχέσεις με κανέναν άνθρωπο τής περιοχής, παρά με έναν Αμαριώτη βοσκό, που είχε το όνομα Ντουρουντούς, τον οποίο ο ληστής και επισκεπτόταν μία φορά τον μήνα, στσι Κουρουπούς, προκειμένου να τον ξυρίσει. Οι Αϊ- Βασιλειώτες, για τα όσα υπέφεραν από τον ληστή, συνεννοήθηκαν και πήγαν και βρήκαν τον Ντουρουντού και του ζήτησαν να τον σκοτώσει, γιατί διαφορετικά θα σκότωναν εκείνον. Τρόμαξε ο Ντουρουντούς και μια μέρα, καθώς ξύριζε τον ληστή, του τράβηξε μια βαθιά ξυραφιά στο λαιμό και ύστερα το’ βαλε στα πόδια για να γλιτώσει. Ο ληστής τον πήρε από πίσω στο κυνήγι, αλλά- τραυματισμένος όπως ήταν- απόκαμε και δεν κατάφερε να τον φτάσει. Αντίθετα, φτάνοντας στη θέση που σήμερα βρίσκεται ο προαναφερθείς τρόχαλος (του Ληστή ο Τρόχαλος) τον «έκοψε» το αίμα και από την ακατάσχετη αιμορραγία έπεσε κάτω νεκρός. Εκεί, οι Αιβασιλειώτες τον έθαψαν και, ταυτόχρονα, άφησαν κατάρα και παραγγελιά όποιος περνά από το μέρος εκείνο να κρατά μία πέτρα, από τις πολλές που υπάρχουν στη γύρω περιοχή, και να την πετά στο μνήμα του, αναθεματίζοντάς τον, συγχρόνως, για τα όσα κακά τους είχε κάνει όσο ζούσε. Έτσι, σχηματίστηκε αυτός ο μικρός λόφος (τρόχαλος) από πέτρες, απ’ όπου και η ονομασία τής περιοχής[10]. Λέγεται ότι και μέχρι τη δεκαετία τού ’60 οι περαστικοί συνέχιζαν να πετούν πέτρες στον τάφο τού Ληστή, ενώ περί το 1969 με τη διάνοιξη τού κεντρικού δρόμου ο τρόχαλος γκρεμίστηκε και ελάχιστα, πλέον, υπολείμματά του παραμένουν μέχρι σήμερα, κι αυτό ύστερα από γραπτή παρέμβαση τού τότε έκτακτου επιμελητή αρχαιοτήτων κ. Θεοδώρου Πελαντάκη. Το 2011 διασώθηκε και πάλι με παρέμβαση τού ίδιου, κατά την κατασκευή φωτοβολταϊκού πάρκου στο χωριό.

          Προφανώς, εδώ, έχουμε το ονομαζόμενο «τελετουργικό αναθέματος»^. σε ένα σημείο τού εδάφους σχημάτιζαν τα όρια ενός υποτιθέμενου τάφου. Εκεί ο πιο σεβάσμιος άνθρωπος τής κοινότητας (ιερέας, προεστώς, γέροντας) εκφωνούσε το «ανάθεμα» και, ταυτόχρονα, έριχνε πρώτος μία πέτρα στον προκαθορισμένο τόπο. Αυτός ήταν «ο λίθος τού αναθέματος». Στη συνέχεια, ακολουθούσε ο λιθοβολισμός και από τους υπόλοιπους. Σιγά- σιγά σχηματιζόταν ένας μεγάλος σωρός λίθων και, κάποτε, για πολλά χρόνια, όποιος περνούσε από εκεί έπρεπε, υποχρεωτικά, να ρίχνει τον δικό του «λίθο τού αναθέματος». Οι σωροί αυτοί έδωσαν σε πολλά μέρη τής Χώρας μας τοπωνύμια όπως: Ανάθεμα, Αναθεματίστρα, Αναθεματούρι[11].     

• Προϊόντα

Το έδαφος τού χωριού, σε παλιότερες εποχές, προσφερόταν ιδιαίτερα για την καλλιέργεια δημητριακών, ενώ κυριότερο προϊόν είναι το λάδι, από το οποίο το έτος 1934 σημειώνεται, χαρακτηριστικά, ότι παρήγε περί τις 150.000 οκάδες, δημητριακά 70.000 και χαρούπι 20.000 οκάδες, ενώ, περαιτέρω, το χωριό έτρεφε και περί τα 1500 αιγοπρόβατα και κάποιοι διατηρούσαν και μέλισσες, περί τις 200 κυψέλες συνολικά [12]. Και σήμερα το χωριό παράγει τα ίδια προϊόντα σε μικρότερες, ασφαλώς ποσότητες, λόγω τής πληθυσμιακής απορροής των τελευταίων δεκαετιών, με πρωταγωνιστικό, και πάλι, προϊόν το ελαιόλαδο, τα κτηνοτροφικά προϊόντα, καθώς και τους ομανίτες και χοχλιούς (για τους οποίους, μάλιστα, τα τελευταία χρόνια διοργανώνεται τον μήνα Αύγουστο και «γιορτή τού χοχλιού», στην οποία συρρέουν πολλοί ντόπιοι και ξένοι επισκέπτες).

                                                                                                (συνεχίζεται)