ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ

ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ

[Κάτω Κέρας (Κάτω Κερά)]

                                             (Μέρος 3^ο)

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

        www.ret-anadromes.blogspot.com          

         Στους 35 Μάρτυρες που οι Γερμανοί έκαψαν ζωντανούς στις 22/8/1944

• Ι σ τ ο ρ ι κ ά  Σ τ ο ι χ ε ί α

1. 1.      Τουρκοκρατία

           Η Κρύα Βρύση στον αγώνα τού Έθνους κατά των Τούρκων έλαβε ενεργότατο μέροςτόσο στα ματωμένα χρόνια τής επανάστασης τού 1866-69, όσο και αργότερα το 1878 μέχρι και το 1900. Οι Κρυοβρυσανοί με δική τους σημαία (μπαϊράκι) και δικούς τους αρχηγούς κατατρόπωσαν επανειλημμένα τους επίδοξους επιδρομείς. Ο Ιω. Εμμ. Νουχάκης[1] σημειώνει την Κρύα Βρύση ως πατρίδα τού γενναίου Ιωάννη Ασουμάνακη (Ασουμανή), που, την ημέρα τού Πάσχα, το έτος 1822, στη μάχη στο Κακό Ρυάκι, σκότωσε τον διαβόητο Τούρκο αγά Χάνιαλη, αρχηγό των Τούρκων, συμβάλλοντας, έτσι, στη συντριπτική τους ήττα. Συμπληρώνοντας δε την παραπάνω πληροφορία τού Νουχάκη, ο Εμμ. Λαμπρινάκης, στη Γεωγραφία του[2], σημειώνει ότι ο γενναίος Ασουμανής «ετίναξε» με πέτρα τον Χάνιαλη νεκρό από το άλογο στο οποίο ίππευε. Την ίδια περίοδο ανέπτυξε τη δράση του και ο άλλος Κρυοβρυσανός αγωνιστής Μανόλης Σκούληκας στις περιοχές τού Ηρακλείου και του Ρεθύμνου.

Στους γενναίους και άφοβους πολεμιστές τής Κρύας Βρύσης συγκαταλέγεται και ο καπετάν Ιωάννης Βαβουράκης (Καπεταγιάννης), που πολέμησε και ως στρατιώτης, αλλά τον Ιανουάριο τού 1897 αναγνωρίστηκε και ως οπλαρχηγός Α΄ τάξης[3] και αργότερα, στο Σπήλι, εκλέχθηκε και γενικός φρούραρχος τής επαρχίας Αγίου Βασιλείου, ενώ διετέλεσε και πληρεξούσιος στην Επαναστατική Συνέλευση.

Άλλοι αγωνιστές τού χωριού είναι οι εξής:

Κωνσταντίνος ή Αναγνώστης Βαβουράκης, που έλαβε ενεργό μέρος στη μάχη των Καμαρών Πυργιωτίσσης, Ηρακλείου, στην επανάσταση τού 1866, και τραυματίστηκε από δύο σφαίρες, που ενάμιση χρόνο αργότερα επέφεραν τον θάνατό του. Στην ίδια μάχη σκοτώθηκαν και ο Ζογλός (πρόκειται, μάλλον, για παρατσούκλι τού αγωνιστή) Κατεργαράκης και ο Νικόλαος Μανουσάκης. Επίσης, ο Γεώργιος Ι. Ασουμανάκης (έδρασε από το 1821 έως το 1866), ο Μιχαήλ Βαβουράκης (οπλαρχηγός των επαναστάσεων 1866- 69), ο Μιχαήλ Κ. Βαβουράκης (οπλαρχηγός των επαναστάσεων 1866 και 1878), ο Στυλιανός Μ. Βαβουράκης (έλαβε μέρος στις μάχες τού 1895- 96), ο Αναγνώστης ή Νίκος Βαβούρης (πολέμησε το 1878 ως οπλαρχηγός και πεντακοσίαρχος), ο Νίκος Ιω. Κανακάκης (αγωνίστηκε στον αγώνα τού 1866 ως διακοσίαρχος και στον αγώνα τού 1878), ο Γεώργιος Μιχ. Κατεργαράκης ή Γαβριήλ (πολέμησε στους αγώνες τού 1866 ως πεντακοσίαρχος και του 1878 ως χιλίαρχος), ο Ιωάννης Α. Πετρακάκης (αγωνίστηκε το 1866 και το 1878 ήταν πληρεξούσιος τής επαρχίας Αγίου Βασιλείου στη Γενική Συνέλευση των Κρητών), ο Γεώργιος Κ. Κορναράκης (έλαβε μέρος στον αγώνα τού 1866 ως πεντακοσίαρχος), ο Γεώργιος Ροδάμης ή Ροδαμνάκης (πολέμησε ως οπλαρχηγός το 1866, στη μάχη στις Καμάρες, όπου και πληγώθηκε βαριά, επίσης το 1878, ενώ συμμετείχε και στον αγώνα τού 1896),  ο Ιωάννης Ν. Πιτσιδιανάκης (υπήρξε σημαιοφόρος τού χωριού στον αγώνα τού 1866 και πολέμησε ως το τέλος τού αγώνα με αρχηγό τον Μιχ. βαβουράκη), ο Μιχαήλ Πιτσιδιανάκης (αγωνίστηκε το 1878, ενώ το 1892 πληγώθηκε από τους Τούρκους στη θέση Αργαστήρια, μεταξύ Χώρας Σφακίων και Κομητάδων), ο Κωνσταντίνος Α. Φωτάκης (ως μέλος τής Κεντρικής Επιτροπής τής Μεταπολίτευσης συμμετείχε σε όλες τις μάχες που έγιναν το 1896), ο Εμμ. Κουτσάκης ή Σταυρουλάκης ή Κατεργαράκης, γνωστός και ως Κουτσομανόλης, σκότωσε στο Κλήμα Καινουργίου, το έτος 1878- σύμφωνα με μαρτυρία τού Νικολάου Βουλγαράκη- τον Τζιβιτζή και αμέσως μετά πήρε προαγωγή σε χιλίαρχο, ενώ έλαβε μέρος και σε όλες τις μάχες τού 1897 που έγιναν στους νομούς Ρεθύμνου και  Ηρακλείου[4].

1. 2.      Θέρισο, Μακεδονικός Αγώνας, Μικρασιατική Εκστρατεία

Αργότερα, το 1905, στο κίνημα τού Θερίσου, υπό την ηγεσία τού Ελευθερίου Βενιζέλου, συμμετέχει ο Κρυοβρυσανός Σπύρος Φωτάκης, ενώ στον Μακεδονικό Αγώνα, στους Βαλκανικούς Πολέμους και στη Μικρασιατική Εκστρατεία συμμετέχουν ως εθελοντές οι Κρυοβρυσανοί αγωνιστές: Στυλιανός Βαβουράκης, Ιωάννης Μπελάκης (Μπελογιάννης), Ιωάννης Βαβουράκης και Κων. Μιχ. Βαβουράκης, που σκοτώθηκε στο Δρίσκο τής Ηπείρου, το 1912. Επίσης, στους Βαλκανικούς Πολέμους πολέμησαν και έδωσαν τη ζωή τους ο Εμμ. Ν. Μανουσάκης (στην Ανω Τζουμαγιά, το 1913) και ο Τίτος Ρουκουνάκης[5].

1. 3.      Γερμανική Κατοχή

            Την περίοδο τής Γερμανικής Κατοχής διανοίγεται νέο πεδίο αντιστασιακής δράσης για τους Κρυοβρυσανούς, παίρνοντας μέρος στην Αντίσταση ή περιθάλποντας ξένους στρατιώτες ή και τροφοδοτώντας ξένους και Έλληνες αντάρτες. Τότε είναι που έγινε θρυλικό και το «παράνομο» ραδιόφωνο τού χωριού- που ανήκε στην οικογένεια τού Γεωργίου Ε. Μαυροτσουπάκη. Οι Κρυοβρυσανοί το έκρυβαν στου Ανηφορά το Σπήλιο (σπήλαιο στα βόρεια τού χωριού) και σε άλλες κρύπτες τού όρους Κέδρος, και κάθε βράδυ, αφού άκουγαν τις ειδήσεις από το BBC ή το Κάιρο, με τα ελπιδοφόρα μηνύματα των συμμαχικών σταθμών, στη συνέχεια τις μετέδιδαν με ένα καλοσυνταγμένο «δελτίο ειδήσεων» όπου μπορούσαν στα αγιοβασιλειώτικα, ίσαμε και την Αγία Γαλήνη[6]. Πάντως, είναι γεγονός ότι με την εκτέλεση των τριάντα πέντε  Κρυοβρυσανών Μαρτύρων, που οι Γερμανοί κατέκαψαν ζωντανούς, στις 22/8/1944, καταγράφεται η συγκλονιστικότερη στιγμή στην Ιστορία τού χωριού.

Τα γεγονότα των δραματικών αυτών ημερών έχουν αναλυτικότερα ως εξής: αιτία για το τραγικό γεγονός στάθηκε η γνωστή απαγωγή τού γερμανού στρατηγού Κράιπε (26/4/1944), τον οποίο οι απαγωγείς του, βρετανοί κομάντος, μαζί με Κρητικούς που συμμετείχαν στην αντίσταση, υπό τον Άγγλο ταγματάρχη Λή Φέρμορ, μετέφεραν από τα Σπήλια Ηρακλείου- απ’ όπου και τον απήγαγαν- μέχρι το Ροδάκινο τής επαρχίας Αγίου Βασιλείου, απ’ όπου, με υποβρύχιο, μεταφέρθηκε αιχμάλωτος στο Κάιρο, στις 14 Μαΐου τού 1944. Οι Γερμανοί, σε αντίποινα για την απαγωγή τού στρατηγού τους, επιδόθηκαν σε τρομοκράτηση ολόκληρου τού νησιού, τουφεκίζοντας ομαδικά και λεηλατώντας τα χωριά από το Λασίθι μέχρι το Σέλινο. Έκαψαν 76 χωριά και σκότωσαν 998 άνδρες, γυναίκες και παιδιά, προβάλλοντας διάφορες προφάσεις[7]. Μεταξύ των χωριών που γνώρισαν την καταστροφή, επειδή απλά υπήρξε η υποψία ότι και από εκεί πέρασε ο απαχθείς στρατηγός τους Κράιπε, ήταν και η Κρύα Βρύση (22 Αυγούστου 1944).

Τις πρώτες πρωινές ώρες τής αποφράδας αυτής ημέρας το χωριό περικυκλώθηκε από τα γερμανικά στρατεύματα, ενώ οι κάτοικοι κοιμόντουσαν ακόμη. Άνω των 150 Γερμανών εισήλθαν στο χωριό και άρχισαν να παραβιάζουν τις πόρτες των σπιτιών και να συγκεντρώνουν τους μεν άνδρες στην εκκλησία τα δε γυναικόπαιδα στο σχολείο. Από τον ανδρικό πληθυσμό τού χωριού κράτησαν τριάντα πέντε άνδρες και τους υπόλοιπους, μαζί και τα γυναικόπαιδα, τους μετέφεραν στο Σπήλι- πρωτεύουσα τής επαρχίας- όπου και τους απέλυσαν, χωρίς να τους επιτραπεί να επιστρέψουν στο χωριό τους. Και έμειναν, έτσι, περιπλανώμενοι τήδε κακείσε χωρίς κανένα εφόδιο ζωής. Τους τριάντα πέντε άνδρες που κράτησαν στην εκκλησία τού χωριού προκύπτουν σοβαρές ενδείξεις ότι τους κατέκαυσαν ζωντανούς στο κοινοτικό κατάστημα και στη συνέχεια το ανατίναξαν. Η ολοκαύτωση και καταστροφή τού χωριού κράτησε ένα ολόκληρο οκταήμερο[8]. Μάλιστα, οι πρώτες μαρτυρίες για το μακελειό τής Κρύας Βρύσης εμφανίζονται όλως συγκεχυμένες, γιατί δεν ακούστηκαν πυροβολισμοί που να προδίδουν ή να πιστοποιούν εκτελέσεις. Πέρα από αυτό, οι δολοφονημένοι αποτεφρώθηκαν εντελώς και δύσκολα και ύστερα από καιρό εντοπίστηκε ο τόπος τού μαρτυρίου τους. Και εδώ, βέβαια, οι εκτελέσεις έγιναν με πυροβόλα όπλα και εδώ ο επικεφαλής υπολοχαγός ήταν όμοιος τού Gromann. Μηνύθηκε από αιχμάλωτο Γερμανό στρατιώτη για εξαναγκασμό σε εγκληματικές πράξεις στην Κρύα Βρύση[9].

Σημαντική εκδήλωση είναι σήμερα ο εορτασμός τής επετείου τής ολοκαύτωσης τού χωριού από τους Γερμανούς, που γίνεται στις 22 Αυγούστου κάθε χρόνο, στον χώρο όπου κάηκαν ζωντανοί οι 35 Κρυοβρυσανοί Εθνομάρτυρες.