Μάλλον θεωρήθηκε ξένη, μη έχουσα σχέση με την ιστορία της Κρήτης, επειδή οι πρωταγωνιστές της η «Ιερά Συμμαχία, Sacra Liga Antiturca» ήταν οι ευρωπαϊκές δυνάμεις (Ισπανία, Βενετία, η Αγία Έδρα, η Σαβοϊα, η Μάλτα κλπ κρατίδια της Ιταλικής χερσονήσου), με αρχιστράτηγο τον Δον Χουάν ( Don Juan de Austria) ετεροθαλή αδελφό του αυτοκράτορα της Ισπανίας Φιλίππου Β’. Ακόμα μπορεί, το δυτικό άκρο του Κορινθιακού κόλπου που έγινε η ναυμαχία, να θεωρήθηκε μακριά από τα στενά γεωγραφικά όρια της Κρήτης και ίσως τα δύο αυτά στοιχεία να επηρέασαν τους τοπικούς ιστοριογράφους και δεν αναφέρονται για το κοσμοϊστορικό αυτό γεγονός και την άμεση σχέση που είχε με αυτό η Κρήτη. Ωστόσο, η ναυμαχία αυτή υπήρξε μία από τις περιφημότερες συγκρούσεις της παγκόσμιας πολεμικής ναυτικής ιστορίας και η σημασία της νίκης των χριστιανικών δυνάμεων τεράστια (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. Ι’, 315), γιατί ανέκοψε την επέκταση των Τούρκων στη νοτιοδυτική Ευρώπη, όπως ακριβώς σε ανάλογη περίπτωση η ναυμαχία στη Σαλαμίνα το έτος 480 π.Χ. (σε συνδυασμό με τις μάχες στο Μαραθώνα, τις Θερμοπύλες και τις Πλαταιές) σταμάτησαν την πορεία των Περσών προς την Γηραιά Ήπειρο. Ο Μιχαήλ Θερβάντες, που ο ίδιος έλαβε μέρος και τραυματίστηκε στη ναυμαχία αυτή, έγραψε αργότερα: «την ημέρα εκείνη διαλύθηκε σε όλο τον κόσμο η πεποίθηση ότι οι Τούρκοι ήταν αήττητοι». Η επιρροή, ωστόσο, του απόδημου ελληνικού στοιχείου από τη βενετοκρατούμενη τότε Κρήτη (και όχι μόνο) προς τη δύση είχε θετική επίπτωση, ως προς τη διαμόρφωση ευνοϊκού κλίματος.. Για παράδειγμα, ο αυτοκράτορας της Ισπανίας τότε Φίλιππος ο Β’ ήταν φανατικός ελληνιστής. Όπως αναφέρεται «…Ο Φίλιππος που λάτρευε την τέχνη, δεν ήταν δυνατόν να βρίσκεται μακριά από ζωγράφους του διαμετρήματος ενός Ελ Γκρέκο (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος 1541-1614). Αυτός ο διάσημος Κρητικός, μέγας ζωγράφος, γλύπτης, αρχιτέκτονας και συγγραφέας χάραξε βαθιά το ελληνικό αυλάκι στην Ισπανία….. Στις βιογραφίες του παραλείπεται συστηματικά η συμβολή του στην «Ιερά Συμμαχία» του 1571 και δεν αναφέρεται το «αττικό» του νεύρο. Χρειάστηκε πολλή έρευνα και μελέτη για να μάθουμε, ότι αυτός ο μεγάλος άνδρας, σε εποχή που είχαν θέσει τα έργα του σε αποκλεισμό, πώλησε αρκετούς πίνακες σε υψηλότατη τιμή, για να βοηθήσει οικονομικά την συγκρότηση του συμμαχικού στόλου, μία δε γαλέρα που έλαβε μέρος στη ναυμαχία της Ναυπάκτου ήταν προσωπική δωρεά του Ελ Γκρέκο και πλοίαρχος ήταν ο αδελφός του Γεώργιος ή Μανούσος Θεοτοκόπουλος» (Μυσίρης, 2004,59-60).
Η πίεση που δεχόταν οι κτήσεις των Βενετών στον ελλαδικό χώρο (Κύπρος, Κρήτη και Ιόνια νησιά) από τους Τούρκους και κατ’ αντίστοιχο τρόπο των Ισπανών στη βόρεια Αφρική από τον ίδιο εχθρό, οδήγησε το δραστήριο Πάπα Πίο τον Ε’ να παρέμβει για τη δημιουργία της Συμμαχίας εναντίων του κοινού εχθρού και παρά τις αντιθέσεις που είχαν μεταξύ τους (Ισπανοί και Βενετοί), το πέτυχε. Η υπογραφή της συμφωνίας από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και την Αγία Έδρα στις 20 Μαϊου 1571 αποτελούσε ένα αποφασιστικό βήμα για την αντιμετώπιση του τουρκικού κινδύνου. Ωστόσο η πολιορκία και η παράδοση της Αμμοχώστου (17 Σεπτεμβρίου 1570 – 9 Αυγούστου 1571), με την οποία ολοκληρώθηκε η κατάληψη της Κύπρου από τους Τούρκους, μετέφερε μοιραία το θέατρο των επιχειρήσεων στο Αιγαίο και το Ιόνιο. Η έλευση του συμμαχικού στόλου στον ελλαδικό χώρο, αλλά και η ανάθεση της αρχιστρατηγίας στο νεαρό Ισπανό πρίγκιπα Δον Χουάν, (ο οποίος έτρεφε τα ίδια φιλελληνικά αισθήματα όπως και ο αδελφός του Φίλιππος Β’) και ήταν πρόσωπο ιδιαίτερα αγαπητό στους Έλληνες, αναπτέρωσε τις ελπίδες του σκλαβωμένου Γένους για απελευθέρωσή του από τον τουρκικό ζυγό σε αυτήν την πρώιμη περίοδο. Υπάρχει έγγραφο που μαρτυρείται η επικοινωνία του Δον Χουάν με τον Αρχιεπίσκοπο Επιδαύρου Μακάριο Μελισσηνό, μετά τη νικηφόρο έκβαση της ναυμαχίας, ο οποίος φαίνεται να τον παρότρυνε να οδηγήσει το συμμαχικό στόλο και να ελευθερώσει την Ελλάδα . Ο Δον Χουάν του απαντά στις 7 Ιουνίου 1572 στα ελληνικά: «Πανιερώτατε εν Χριστώ πάτερ, ευλαβείς χριστιανοί και πνευματικοί ανδράγαθοι στρατιώται και τιμιώτατοι λαοί της Πέλοπος Νήσου και των περιχώρων αυτής, έλαβα μίαν γραφήν γραμμένην εις τας κ’ του περασμένου Φεβρουαρίου (20/2/1572) και εις τι με γράφετε καλώς οίδα, πεθυμώντας την εμήν βοήθειαν εις αυτά τα μέρη του ελευθερώσαι από την δουλείαν και ζυγόν, εις την οποίαν σας εκρατεί ο εχθρός του σέβας των χριστιανών…» (Μυσίρης 2004, 120). Η ανάθεση της αρχιστρατηγίας στον Δον Χουάν ήταν, πιστεύω, ένας επιπλέον λόγος, που ώθησε πολλούς Έλληνες, όπως θα δούμε παρακάτω, να πολεμήσουν στο πλευρό των χριστιανικών συμμαχικών δυνάμεων εναντίων του κοινού εχθρού. Η μοίρα ωστόσο έπαιξε ένα άσχημο παιχνίδι για τους Έλληνες στη ναυμαχία αυτή, μια και βρέθηκαν αντίπαλοι οι Έλληνες της τουρκοκρατούμενης ελληνικής περιφέρειας με τους Έλληνες των Βενετοκρατούμενων περιοχών, παρά τη θέλησή τους και αλληλοσφάχτηκαν υπηρετώντας ξένα συμφέροντα και στρατούς.. Τη δύναμη του συμμαχικού στόλου την αποτελούσαν 210 γαλέρες (που οι μισές ήταν των Βενετών και είχαν στην πλειοψηφία τους κρητικούς κωπηλάτες), 30 ισπανικές φρεγάτες και 24 μεταφορικά σκάφη. Οι Τούρκοι αντιπαρέθεσαν 230 γαλέρες και κάποια άλλα μικρότερα μεταφορικά. Ωστόσο τα αριθμητικά στοιχεία που αναφέρονται πιο κάτω είναι αποκαλυπτικά. Από τους 10.000 αιχμαλώτους κωπηλάτες που πιάστηκαν στις 117 τουρκικές γαλέρες από τους συμμάχους η πλειονότητα ήταν Έλληνες στρατολογημένοι βίαια από τους Τούρκους και οι οποίοι ελευθερώθηκαν. Μάλιστα ένα μεγάλο μέρος από αυτούς κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης κράτησε παθητική στάση, διευκολύνοντας έτσι το χριστιανικό στρατόπεδο. Σε αυτούς πρέπει να προσθέσομε και τους χιλιάδες χριστιανούς σκλάβους, που βρήκαν τραγικό θάνατο βουλιάζοντας δέσμιοι με τα τουρκικά καράβια. (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Ι’ , σελ 318-319). Ειδικά για την Κρήτη αναφέρονται από την ίδια πηγή τα εξής στοιχεία: «…Η πιο σημαντική συμβολή προήλθε από την Κρήτη. Γαλέρες κυβέρνησαν στη ναυμαχία της Ναυπάκτου είκοσι δύο Κρητικοί ευγενείς Βενετοί, βενετικής και έξι ελληνικής καταγωγής. Συνολικά χρησιμοποιήθηκαν σε διάφορες αποστολές 46 κρητικές γαλέρες (21 τον πρώτο χρόνο 1570, 18 το 1571 και 7 το 1572) και 14 μικρότερα σκάφη (γελεότες, φούστες κλπ)…. Από την Κρήτη στρατολογήθηκαν επίσημα στα τρία χρόνια του πολέμου γύρω στις 7.000 οπλίτες διαφόρων ειδικοτήτων και 9.000 κωπηλάτες. Αν ληφθεί μάλιστα υπ’ όψη η γνώμη του Δον Χουάν, που θεωρούσε ως αξιόμαχο μόνο το τμήμα εκείνο του βενετικού στόλου, που είχε εξοπλισθεί κι επανδρωθεί στην Κρήτη, μπορούμε να πούμε αβίαστα, ότι η συμβολή των Ελλήνων, ιδίως των Κρητικών, στη νίκη του χριστιανικού στόλου στη Ναύπακτο όχι μόνο δεν ήταν ευκαταφρόνητη, αλλά ότι το τίμημα της νίκης σφραγίστηκε κυρίως με ελληνικό αίμα.
Υ.Γ. Από το υπό έκδοση βιβλίο «Η Κρήτη στα χρόνια της Βενετοκρατίας», του Γιώργη Ν. Τσιγδινού.
