Σύμφωνα με τον Ρουσσώ, ο πρώτος άνθρωπος που περίφραξε ένα κομμάτι γης
Του Μανώλη Σκαρσουλή
ΑΛΛΟ ΚΑΛΟΣ ΚΙ ΑΛΛΟ ΗΛΙΘΙΟΣ
Σύμφωνα με τον Ρουσσώ, ο πρώτος άνθρωπος που περίφραξε ένα κομμάτι γης και έκανε τη σκέψη «αυτό είναι δικό μου», και που επιπλέον βρήκε άλλους αρκετά ανόητους ώστε να τον πιστέψουν, ήταν ο ιδρυτής της κοινωνίας. Αυτή η πανούργα διαφορά ανάμεσα στο δικό μου συνέστησε απειλή για τη φυσική ελευθερία.
Το κοινωνικό συμβόλαιο ήταν ένα αντιτέχνασμα για να αποτραπούν φόνοι και ανθρωποκτονίες, ένας τρόπος να συμβιβαστούμε με αυτό το είδος της ηλιθιότητας (τον ατομικισμό με την πιο στενή έννοια του όρου). Το κοινωνικό συμβόλαιο εμπεριέχει την εγκατάλειψη του ατομικού συμφέροντος για χάρη του κοινού καλού. Ωστόσο αυτό δεν βάζει τέλος στην ηλιθιότητα• το αντίθετο μάλιστα.
Ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως καλός, παρά μόνον επειδή δεν υπάρχει κανείς που να μην συνδέει τη λέξη «καθένας» με τον εαυτό του; Κάθε άτομο σκέφτεται ενδόμυχα τον εαυτό του όταν μιλά για λογαριασμό όλων. Αυτός ο κοντόφθαλμος εγωισμός συνιστά διαρκή απειλή για το κράτος, ενώ ταυτόχρονα είναι η μυστική του βάση. Η ισότητα απέναντι στο νόμο απορρέει «από την προτεραιότητα που δίνει ο καθένας στον εαυτό του, και ανάλογα στην ίδια ανθρώπινη φύση».
Ο ΝΟΜΟΘΕΤΗΣ
Δεν υπακούμε στο νόμο επειδή είναι ωφέλιμο να το κάνουμε• μάλλον ο νόμος είναι ωφέλιμος εφόσον τον εφαρμόζουν όλοι. Αν οι λαϊκές μάζες ήταν προικισμένες από τη φύση με την ικανότητα να εκτιμούν τα πλεονεκτήματα του νόμου, δεν θα χρειαζόταν κανένα κοινωνικό συμβόλαιο: «Οι άνθρωποι θα έπρεπε να είναι μπροστά στο νόμο αυτό που πρέπει να γίνουν με τα μέσα του νόμου».
Για να αποφύγει την υποψία της κρυφής ιδιοτέλειας, ο νομοθέτης δεν πρέπει να ασκήσει καμιά πολιτική δύναμη, μονάχα τη δύναμη του λόγου. Ως δημαγωγός που είναι, εκθέτει τα πράγματα «όπως πρέπει να παρουσιάζονται στις λαϊκές μάζες». Μαθαίνει το λαό «να ανακαλύπτει αυτό που θέλει». Κρατά έναν καθρέφτη μπροστά στους ανθρώπους μέσω του οποίου μπορούν να δουν τους εαυτούς τους ως μέρος του συνόλου. Το τέχνασμά του είναι μια αντιστροφή της πραγματικής κατάστασης πραγμάτων: προφασίζεται ότι το κοινωνικό συμβόλαιο αποτελεί καθαρά τυπική επιβεβαίωση μιας ήδη υπάρχουσας κατάστασης. Η ταυτότητα της κοινωνίας, την οποία παρουσιάζει ως αναμφισβήτητο γεγονός υπάρχει μόνο σαν αποκύημα της φαντασίας του. Με τη βοήθεια μυθευμάτων και την επίκληση ανώτερων δυνάμεων, τους παρασύρει να πιστέψουν στο αποκύημα της φαντασίας του μέχρι αυτό να γίνει πραγματικότητα.
Η ΡΑΒΔΟΣ ΚΑΙ Ο ΟΦΙΣ
Για να παρασύρει τους απλούς ανθρώπους, εκείνους που παρέμειναν ανεπηρέαστοι από τις σοφές απόψεις του, ο νομοθέτης αποφάσισε να βάλει τις αποφάσεις του στα στόματα των θεών. Δεδομένου ότι δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι το χάρισμα να κάνουν τους θεούς να μιλούν, ο καθένας μας μπορεί να γράψει σε πέτρινες πλάκες ή να αγοράσει ένα χρησμό: Πάρτε τον Μωυσή, τον κατ’ εξοχήν Εβραίο νομοθέτη. Ο Θεός τον επιφορτίζει να οδηγήσει το λαό του έξω από την Αίγυπτο (Έξοδος 4: 2-4). Ο Μωυσής όμως φοβήθηκε ότι ο λαός του δεν θα πίστευε ότι είχε μιλήσει με τον Κύριο:
Είπε δε αυτώ Κύριος• τι τούτο έστι το εν τη χειρί σου; Ο δε είπε•
ράβδος.
Και είπε• ρίψον αυτήν επί την γην. Και έρριψεν αυτήν επί την γην,
και εγένετο όφις• και έφυγε Μωυσής απ’ αυτού.
Και είπε Κύριος προς Μωυσήν• εκτείνον την χείρα και επιλαβού
της κέρκου• εκτείνας ουν την χείρα επελάβετο της κέρκου, και
εγένετο ράβδος εν τη χειρί αυτού•
ίνα πιστεύσωσί σοι ότι ωπταί σοι ὀ Θεός των πατέρων αυτών, Θεός
Αβραάμ και Θεός Ισαάκ και Θεός Ιακώβ.
Συνοδευόμενος από τον Ααρών, ο Μωυσής επέδειξε αυτό το κόλπο στην αυλή του Φαραώ. Όταν ο Φαραώ διέταξε τους θαυματοποιούς του να το επαναλάβουν, τα ραβδιά τους μετατράπηκαν σε φίδια. Τότε το ραβδί του Ααρών τα κατάπιε, και εκείνος ανακηρύχθηκε νικητής αυτού του αγώνα(Έξοδος7: 10-12). Επειδή ούτε αυτό έπεισε τον Φαραώ, ο Μωυσής επιστράτευσε τις επτά πληγές με τη ράβδο του. Έτσι έκανε τα βατράχια να βγουν από το Νείλο και να πλήξουν ολόκληρη την Αίγυπτο. Κατά μία έννοια, ο Μωυσής ήταν το ακριβώς αντίθετο του φακίρη. Ένας γητευτής φιδιών μπορεί να κάνει ένα φίδι να γίνει άκαμπτο σαν ραβδί• όταν σφίξει απότομα το φίδι με το χέρι του, εκείνο χαλαρώνει ξανά. Εδώ όμως συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Ο πραγματικός νομοθέτης είναι σε θέση να πασάρει ένα κομμάτι ξύλο για φίδι… Για να καταστήσει το αλλότριο (το Θεό) οικείο, κάνει το οικείο (τη ράβδο) αλλότριο.
Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΚΕΝΗΣ ΧΕΙΡΟΝΟΜΙΑΣ
Το τρικ με το ραβδί και το φίδι αντικατοπτρίζει την πραγματική μαεστρία του νομοθέτη: για να κάνει αποδεκτό το εξωπραγματικό κοινωνικό συμβόλαιο, αποξενώνει τον άνθρωπο από τον φυσικό εγωισμό. «Πρέπει, με λίγα λόγια, να αποστερήσει τον άνθρωπο από τις δικές του δυνάμεις και να του δώσει στη θέση τους νέες, ξένες προς αυτόν». Είναι ικανός να μετατρέπει τις φυσικές δυνάμεις σε πολιτικές δυνάμεις. Μέσω του κοινωνικού συμβολαίου, ο ατομικισμός που εμποδίζει την ομοψυχία μετατρέπεται ξαφνικά σε θεμέλιο της κοινωνίας: οι άνθρωποι επιδιώκουν το κοινό καλό για εγωιστικούς λόγους. Αυτό που συμβαίνει εδώ είναι μια αισθητική της κενής χειρονομίας• μια ασήμαντη διαφορά δημιουργεί μια τεράστια διαφορά. Χάρη στο κοινωνικό συμβόλαιο, ο άνθρωπος μετατρέπεται ξαφνικά από ηλίθιο ζώο σε σκεπτόμενο ον. Η παρόρμηση γίνεται καθήκον. Το ένστικτο δικαιοσύνη. Αυτό που παραχώρησαν ως άτομα, το παίρνουν πίσω ως πολίτες. Η δημοκρατία ένα δώρο που χαρίζει ο άνθρωπος στον εαυτό του.
Ο ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΗΣ
Εδώ όμως σκοντάφτουμε σε ένα παράδοξο. Ο νομοθέτης δείχνει να στέκεται έξω από τη δημοκρατία που ο ίδιος διακηρύσσει. Στο κάτω κάτω δεν τον διόρισε ο λαός, αλλά αυτοδιορίστηκε. Επιπλέον δείχνει να στερείται κάθε ανθρώπινης ιδιότητας. Για να αποκλειστεί κάθε υποψία ιδίου συμφέροντος, ο νομοθέτης οφείλει να παραιτηθεί από όλα τα καθήκοντα του. Οφείλει να εργαστεί σαν ξένος στην ίδια του τη χώρα, να απαρνηθεί τη δόξα και την εξουσία, να είναι απαλλαγμένος από κάθε πάθος.
Ο αληθινός δημοκράτης είναι βέβαια μια ουτοπική μορφή• πίσω από κάθε πολίτη βρίσκεται ένας υπολογιστής αστός που αποβλέπει στα δικά του συμφέροντα. Αυτό όμως δεν συνιστά πρόβλημα επειδή ο αστός γίνεται αστός στην προσπάθειά του να συμπεριφερθεί σαν αστός, ανεξάρτητα από τα εγωιστικά του κίνητρα. Το δημοκρατικό υποκείμενο, εν ολίγοις, ταυτίζεται με τις ίδιες του τις ανεπάρκειες. Η δημοκρατία επιτυγχάνει μέσω της αποτυχίας.
Η πολιτική αναλαμβάνει το ανέφικτο έργο να τετραγωνίσει τον κύκλο: να συντονίσει τη βούληση όλων με την γενική βούληση.
Αφετηρία στη διαδικασία λήψης δημοκρατικών αποφάσεων αποτελεί η αρχή της πλειοψηφίας. Αλλά κατά τη διάρκεια των εκλογών, η κοινωνία αποσυντίθεται σε μια ανεξέλεγκτη συνάθροιση ατόμων, που ο καθένας τους αγωνίζεται για το δικό του συμφέρον. Μόνο κατά σύμπτωση η βούληση όλων συμπίπτει απόλυτα με τη γενική βούληση. Ομοφωνία ψήφου όμως δεν σημαίνει και εγγύηση πολιτικού ορθολογισμού, ο οποίος απαιτεί από κάθε ψηφοφόρο να λαμβάνει υπόψη του το γενικό συμφέρον.
Αυτό όμως δημιουργεί ένα πρόβλημα: «Τα άτομα βλέπουν το καλό που απορρίπτουν• ο λαός θέλει το καλό αλλά δεν βλέπει». Ο λαός ως σύνολο, αντίθετα, δεν είναι κακός αλλά χαζός, θύμα απάτης ομάδων ειδικών συμφερόντων.
Είναι αποστολή των πολιτικών να τιθασεύσουν τον ύπουλο λύκο και να διαφωτίσουν το χαζό πρόβατο. Το αστείο βέβαια είναι ότι ο λύκος και το πρόβατο ενυπάρχουν στον ίδιο και τον αυτό άνθρωπο. Η διαπάλη ανάμεσα στον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα καθορίζει το δημοκράτη. Ο άνθρωπος παραμένει πάντα λύκος σε δέρμα προβάτου.
Ακόμα και σε μεγάλη κλίμακα είναι αδύνατον να γίνει διάκριση μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου τομέα. Η κοινωνία δεν ευημερεί αν τα μέλη της δεν ευημερούν• ωστόσο η ευπορία του κάθε ατόμου ξεχωριστά δεν οδηγεί υποχρεωτικά και στην ευπορία του κράτους. Η ένταση ανάμεσα στο μέρος και τον όλον είναι που κρατά τη μηχανή σε λειτουργία.
Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Η λαϊκή βούληση αποτελεί την κατευθυντήρια γραμμή κατά τη σύνταξη των νόμων. Αλλά πώς μπορεί να καθοριστεί αυτή η βούληση; Σε μια δημοκρατία κανείς δεν είναι υπεράνω των κομμάτων. Δεν υπάρχει κανένα σημείο από το οποίο μπορεί να εκτιμηθεί το γενικό συμφέρον. Ακόμα και οι ίδιοι οι νομοθέτες υπόκεινται στο νόμο. Η ορθότητα του νόμου αποτελεί διαρκώς αντικείμενο συζήτησης, πράγμα που καθιστά αδύνατο τον σαφή προσδιορισμό της λαϊκής βούλησης.
Αυτή η αδυναμία αποτελεί ταυτόχρονα και τη δύναμη της δημοκρατίας. Σε μια δημοκρατία η διαμάχη είναι θεσμοθετημένη. Κάθε λύση είναι προσωρινή. Η δημοκρατία δεν είναι τίποτε άλλο από το αποτέλεσμα μιας σειράς άστοχων προσπαθειών να ελέγξουμε τη δημοκρατία.
ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Δημοκρατία σημαίνει κυριαρχία του λαού. Αλλά τι είναι ο λαός εκτός από μια συνάθροιση υπηκόων; Ο λαός δεν μπορεί να είναι κυρίαρχος και υπήκοος ταυτόχρονα. Άρα ο ίδιος ο λαός εμποδίζει τον εαυτό του να γίνει λαός. Αυτός είναι ο παραλογισμός της δημοκρατίας.
Αυτό το παράδοξο τονίζεται κατά τη διάρκεια της πιο δημοκρατικής διαδικασίας: κατά τη διάρκεια των εκλογών, που αποσκοπούν στο να εκφράσουν τη λαϊκή βούληση, το κοινωνικό οικοδόμημα αποσυντίθεται σε ένα συνονθύλευμα ακοινώνητων ηλιθίων. Οι εκλογές δεν αφορούν την ποιότητα του μεμονωμένου ψηφοφόρου, αλλά έναν καθαρά ποσοτικό μηχανισμό, την καταμέτρηση των ψήφων. Ο πολίτης υποβαθμίζεται σε στοιχείο μιας απλής αριθμητικής άθροισης. Με λίγα λόγια, τη μοναδική στιγμήν που ο λαός ασκεί πραγματικά εξουσία, παύει να υφίσταται ως μονάδα.
Οι υποψήφιοι ενεργούν εξ ιδίου συμφέροντος. Ενδιαφέρονται για την εξουσία, το χρήμα ή την ικανοποίηση του δικού τους ιδιαίτερου ιδεαλισμού. Επιπλέον, γίνονται έρμαιο των συναισθημάτων τους. είναι επιρρεπείς στη δημαγωγία και σε κάθε είδους πρόκληση. Ένα απρόβλεπτο ή καλοστημένο γεγονός, λόγου χάρη ένα σκάνδαλο λίγο πριν τις εκλογές, μπορεί να καθορίσει το μέλλον της χώρας. Ποιος εξάλλου, εκτός από την κουστωδία των επαγγελματιών πολιτικών, ασχολείται με τα προγράμματα των κομμάτων;
Η ηλιθιότητα δεν αντιτίθεται στη δημοκρατία. Αντίθετα, η δημοκρατία υπάρχει χάρη στην ηλιθιότητα. Η αναζήτηση πλήρους εκλογίκευσης οδηγεί σε αντιδημοκρατικά μέτρα. Η δημοκρατία επιτυγχάνει μόνο με την αποτυχία, με τις μάταιες προσπάθειες να γίνει καθαρή δημοκρατία. Αλλά όλα αυτά γίνονται στο παρασκήνιο. Γι’ αυτό υποκρινόμαστε ότι οι εκλογές είναι το αποκορύφωμα της δημοκρατίας.
Η δημοκρατία είναι ένα αποκύημα της φαντασίας. Στην πραγματικότητα υπάρχουν μονάχα ιδιωτεύοντες ηλίθιοι. Αλλά χωρίς την επινόηση της δημοκρατίας, η πραγματική δημοκρατία δεν θα μπορούσε ποτέ να επιβιώσει. Η δημοκρατία είναι η προσομοίωση της δημοκρατίας.
Η βλακεία βασιλεύει όταν όλοι πιστεύουν πραγματικά ότι η δημοκρατία υπάρχει και ότι οι εκλογές αποτελούν το αποκορύφωμά της.
Πηγή: Η «Βλακεία» του Μπόξελ
