Η Χάρις Αλεξίου είναι μια από τις μεγάλες ελληνίδες
Tου Μανώλη Σκαρσουλή
Η Χάρις Αλεξίου είναι μια από τις μεγάλες ελληνίδες τραγουδίστριες. Τα τραγούδια της, στο μεταίχμιο του παραδοσιακού και του λαϊκού αλλά ερμηνευμένα με ένα πάθος που εμποδίζει το όλο πράγμα να γίνει γλυκανάλατο, έχουν πλατιά απήχηση, αφού όλοι οι δίσκοι της καριέρας της έγιναν μεγάλες επιτυχίες.
Η Χάρις Αλεξίου, η θεά του ελληνικού τραγουδιού με την βελούδινη, όλο πάθος φωνή της θεωρείται ο εθνικός φορέας της σύγχρονης ελληνικής μουσικής. Ως η πιο επιτυχημένη μουσική γέφυρα της χώρας, που συνενώνει το παλαιό με το νέο, το παραδοσιακό με το πειραματικό, η κυρία αυτή παρουσιάζεται στις ΗΠΑ μέσω της αναδιανομής του επιτυχημένου δίσκου της του 1992 από την Polygram με τίτλο Δι’ ευχών –μια φροντισμένη, αιχμηρή δουλειά. Παρά την προσοχή και την επιτυχία που έχει κερδίσει η δουλειά της στη Γαλλία και την Ολλανδία, η κ. Αλεξίου βλέπει ως μεγαλύτερη πρόκληση την προώθηση της ελληνικής μουσικής στο εξωτερικό για λόγους άλλους από τους σκοτεινούς στίχους και τον ασυνήθιστο μουσικό ρυθμό. Σε πρόσφατη συνέντευξή της δήλωσε: «Η ελληνική μουσική παίρνει τον εαυτό της πολύ σοβαρά. είναι μουσική μνήμης για μας. Όλες μας οι τραγωδίες, τα σύγχρονα πολιτικά μας προβλήματα κυλάνε μέσα της σαν το αίμα της ζωής. Και βρίσκεις αυτή την ουσία το ίδιο βαθειά στη μουσική μελωδία όσο και στη γλώσσα, και αυτό δεν είναι κάτι που μεταφράζεται εύκολα». Η Αλεξίου αποτελεί μέρος αυτής της συλλογικής μνήμης, καθώς έχει μεγαλώσει στην εποχή των μεγάλων ελλήνων συνθετών, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Μάνος Λοΐζος, και στις ταραγμένες πολιτικά δεκαετίας του ΄60 και του ’70. την εποχή εκείνη, ήταν υπέρτατη τιμή για έναν μουσικό ερμηνευτή να του εμπιστευτούν τέτοιοι τιτάνες την ερμηνεία των έργων τους. Η Αλεξίου συνέβη να δουλέψει με όλους τους, με αποτέλεσμα η τριαντάχρονη μουσική πορεία της να αποτελεί εγκυκλοπαιδική προβολή της σύγχρονης ελληνικής μουσικής –από τα γνήσια λαϊκά τραγούδια μέχρι τις μουσικές συναντήσεις της δυτικής τζαζ με τα ερεθίσματα της Μέσης Ανατολής».
Το άρθρο καταλήγει φωτίζοντας τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η Αλεξίου βλέπει τη μουσική που ερμηνεύει: «Για την Αλεξίου, η ελληνική μουσική, παρ’ όλες τις «δυσκολίες» της, γίνεται σταθερό σημείο αναφοράς για όποιον την προσεγγίζει, Έλληνα και μη,. «Άπαξ και ακούσεις ελληνική μουσική, δεν μπορείς να αντισταθείς, και να μην έρθεις όλο και πιο κοντά της»λέει. «Και τότε ανακαλύπτεις ότι δεν μπορείς να την εγκαταλείψεις ποτέ. Είναι πάντα μαζί σου».
Μια κριτική ανάγνωση αποσπασμάτων της δουλειάς της εστιάζει σε αυτό που κατά τη λαϊκή αντίληψη θεωρείται φυσικό στην ελληνική σεξουαλικότητα, καθώς και στους τρόπους με τους οποίους η ιδέα του έθνους φαίνεται να ενεργοποιεί αυτό το πεδίο αναφοράς του λόγου. Αυτή η ανάλυση δεν στοχεύει στην παραγωγή ευρύτερα γενικεύσιμων συμπερασμάτων, αλλά στον εντοπισμό των νοηματικών νημάτων που συμβάλλουν εν μέρει στην παραγωγή της έμφυλης υποκειμενικότητας στην Ελλάδα και, μέσα απ’ αυτό, στον εσωτερικό φωτισμό των βαθύτερων μυχών του εθνικού φαντασιακού στη σημερινή Ελλάδα, βασικής πτυχής του περικειμένου της ζωής των αθηναίων γυναικών.
Ένα από τα πιο δημοφιλή τραγούδια της Αλεξίου, το «Λεηλάτησέ με» σε στίχους Αντρέα Νεοφυτίδη, έχει το ακόλουθο ρεφρέν: «Έλα, έλα και μέσα μου μπες, έλα και μέσα μου μπες σαν στρατός, λεηλάτησέ με» (από το δίσκο Στη λεωφόρο της αγάπης). Τα λόγια αυτά υποδηλώνουν με χαρακτηριστικό τρόπο ότι η επιθυμητή επιτέλεση της ελληνικής θηλυκής σεξουαλικότητας μπορεί να αρθρώνεται σε μια στάση υποταγής, στην εκχώρηση του δικαιώματος για άσκηση βίας. Η λεηλασία –που ακολουθεί την ήττα στον πόλεμο – αναπαρίσταται εδώ σαν κάτι καλό. Το να είσαι διατεθειμένος να χάσεις τα πάντα εκλαμβάνεται ως απόδειξη αγάπης/έρωτα σε πολλά πολιτισμικά περικείμενα. Και το να είσαι διατεθειμένος για κάτι τέτοιο στα συγκεκριμένα συμφραζόμενα, του πολέμου, σε μια μάχη που γνωρίζει κανείς ότι στο τέλος θα χαθεί ή στη χειρότερη περίπτωση θα προδοθεί, μπορεί να αποτελεί κομμάτι της ιδιαιτερότητας της ελληνικής αγάπης/έρωτα. Η εκ των προτέρων επίγνωση της προδοσίας συγκερασμένη, εντούτοις, με την ισχυρά διατυπωμένη επιθυμία να τα δώσει κανείς όλα, αποτελεί αληθινή απόδειξη αγάπης. Αυτό είναι που αναδίδει το βαθύ αίσθημα του τραγικού και συχνά συνοδεύει όχι μόνο τα τραγούδια αγάπης, αλλά και τις περισσότερες σχεδόν ιστορίες όπου λέγονται και βιώνονται στη σύγχρονη Ελλάδα. Και μάλιστα, η εκ προοιμίου παραδοχή της έλλειψης εμπιστοσύνης, της δοκιμασίας και προδοσίας της,. μπορεί να αποτελεί σημαντικό κομμάτι των διαλογικών πρακτικών που συνέχουν κάθε τύπο ελληνικών σχέσεων.
Η παράδοση στα χέρια του άλλου, που τραγουδά η Αλεξίου, δεν σημαίνει υποχώρηση. Ούτε θεωρείται κατ’ ανάγκην σημείο ήττας. Εάν έχει κανείς τη δύναμη να δηλώσει και να καταθέσει μια τέτοια αγάπη και να παραδώσει τον εαυτό του –γιατί συχνά περί αυτού πρόκειται –το πεδίο εξουσίας μεταβάλλεται και τότε αυτός που γίνει γίνεται αυτός που υπερβαίνει εαυτόν, κερδίζοντας έτσι σε ισχύ. Αυτό καταθέτω εγώ. Εσύ, τι έχεις να καταθέσεις; Στο ρεφρέν, που η Αλεξίου τραγουδά μαζί με τον Γιάννη Πάριο, ακούμε μια γυναίκα που πρόκειται να λεηλατηθεί αλλά θα είναι αυτή επίσης που δίνει την εντολή γι’ αυτό. είναι η ίδια που διατάσσει την εισβολή στη δική της «επικράτεια». Και μολονότι η εισβολή μπορεί να εκληφθεί ως σημάδι ήττας , στην οικονομία της οδύνης που τίθεται εδώ αναπλάθεται (μαζί με τις πολλές της ήττες) ως νίκη. Γιατί είναι στη δική της εντολή που υπακούουν οι άλλοι.
Μετά η ανδρική φωνή παροτρύνει το θηλυκό υποκείμενο του πόθου στην αποκάλυψη της ομορφιάς του: «Δείξε μου πως είσαι ωραία /σαν συνωμοσία και σαν φονικό». Με άλλα λόγια, σαν κάτι που φέρνει μεγάλη οδύνη –προδοσία, βία- αλλά και μυστήριο , σαγήνη
Ποιο είναι το έγκλημα, που κρύβεται τους κόλπους του γυναικείου σώματος; Αυτό ποτέ δεν εκφράζεται ρητά. Η εξουσία του, η απόλυτη εξουσία της ομορφιάς του, η σαγήνη του, μπορεί να αποτελεί σημαντικό στοιχείο. Κι αυτό συνδέεται με τον όλεθρο τον όλεθρο του εαυτού ή του κακού –η ομορφιά πρέπει αναπόφευκτα να συνδέεται με τέτοιες δυνάμεις. Σε μια κουλτούρα έμπλεη προλήψεων, όπου συχνά τα πράγματα δεν ήταν όπως φανερώνονταν ή παρουσιάζονταν, όπου όλα τα παιδιά διδάσκονται στο σχολείο μια εκδοχή της ιστορίας του Δούρειου Ίππου που καθιστά το «Εμείς» αιώνιο δυνάμει θύμα τέτοιων χειρονομιών, τα φανερώματα των Θεαινών και της ομορφιάς μπορούν να εκληφθούν ως πονηρές μεταμφιέσεις του κακού. το κλειδί για την προσπέλαση στο ερωτικοποιημένο θηλυκό σώμα στη σημερινή Αθήνα βρίσκεται στην επίδειξη της υπέρβασης των ορίων. Το θηλυκό σώμα πλάθεται έτσι ως τόπος εγκλήματος, ως ξένη εδαφική επικράτεια, και προφανώς εχθρική,. που προσφερόμενη εντούτοις αφ’ εαυτής στη λεηλασία, φαίνεται να απαλλάσσει τον επιτιθέμενο από κάθε ευθύνη για την άσκηση βίας. Έτσι φαίνεται. Στην πραγματικότητα, όμως, μέσω της προσφοράς αυτής σε τούτη την αίθουσα των κατόπτρων, αν και το θύμα μπορεί να αναδεικνύεται από πολλές απόψεις νικητής αφού έχει το γενικό πρόσταγμα, παραμένει εντούτοις η ηττημένη πλευρά που απλώς διασώζει το γόητρό της έχοντας η ίδια εκδώσει την εντολή της μάλλον αναπόδραστης λεηλασίας της. Όπως και σε τόσες περιπτώσεις όπου η μια πλευρά απαιτεί στην ουσία κάτι από την άλλη, η δεύτερη σπεύδει να δηλώσει ότι το δίνει πρόθυμα, επιδιώκοντας έτσι να εδραιώσει την κυριαρχία μέσω της προσομοίωσης της –Τον άδειασα.
Στο τραγούδι της Αλεξίου, η τοποθέτηση της όμορφης ερωμένης ως τόπου εγκλήματος λειτουργεί από κοινού με την αναπαράσταση του θηλυκού σώματος ως ξένης εδαφικής επικράτειας που επιτάσσει την ίδια της την κατάκτηση, υπογραμμίζοντας έτσι τον επισφαλή χαρακτήρα της ισορροπίας δυνάμεων. Πάντως, πρόκειται για μια σεξουαλικότητα που αναπαρίσταται ως εμπόλεμη ζώνη. Γίνεται προσπάθεια ανάπλασης της απώλειας σε κέρδος, ανακτώντας ή δημιουργώντας έτσι μιαν αυτά ανώτερης ισχύος.
Η ιστορία δεν περιορίζεται στους άνδρες και τις γυναίκες και στις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις –υπάρχουν και άλλοι λόγοι που παίζουν ρόλο. Στο τραγούδι της Αλεξίου, η προσφερόμενη στη λεηλασία ξένη εδαφική επικράτεια, το θηλυκό σώμα, Μπορεί σε συμβολικό επίπεδο να επιτυγχάνει και κάτι ακόμη: επιτρέπει στο εθνικό φαντασιακό της νεωτερικότητας, τόσο των ανδρών όσο και των γυναικών, να εκπληρώσει τελικά, αν και στιγμιαία μόνο, το όνειρο και τη στρατηγική επανατοποθέτησή της ίδιας της Ελλάδας ως νικήτριας δύναμης. Επειδή το έθνος είναι υπέρτατης σπουδαιότητας και είναι με τις δικές της πλάτες που τελικά θριαμβεύει, εφόσον αυτή είναι που «λεηλατείται», τότε λόγω της θυσίας της γίνεται το δίχως άλλο εθνική ηρωίδα κατά κάποιον τρόπο. Εντούτοις, με τη στρατηγική συναλοιφή που διευκολύνει τη ροή αυτού του αφηγήματος, εξίσου ήρωας αναδεικνύεται κι αυτός που τη λεηλατεί. Η σημαντική διαφορά είναι ότι το ποια είναι αυτή σχετίζεται απ’ όλες τις απόψεις με το ποιος είναι αυτός που υφίσταται τη λεηλασία και με το πώς γίνεται αυτό ενώ δεν έχει να κάνει και τόσο με το γονιδιακό φύλο των εμπλεκομένων. Το κοινωνικό φύλο αλλά και το να είναι κανείς επιθυμητός επιτυγχάνονται μέσω της προσφυούς στρατηγικής αξιοποίησης των λόγων και της τακτικής επανατοποθέτησης εντός του πεδίου εξουσίας.
Στην Ελλάδα, η συμβολική κίνηση διαχωρισμού του σεξ από το κοινωνικό επιστρατεύεται συχνά από ένα ευρύτερο αφήγημα εθνικής υπερηφάνειας στο οποίο οι έλληνες αναπαριστούν ον εαυτό τους ως «μεσογειακό λαό». Αυτό που σημαίνεται εδώ είναι ότι μια φιγούρα σαν τον Ζορμπά, φερ’ ειπείν, όπως τον υποδύθηκε ο Άντονυ Κουίν, δεν είναι μόνο ένα στερεότυπο για τους Έλληνες που επικαλούνται οι μη Έλληνες.
Εξάλλου το «πηγαίο ταμπεραμέντο» των Ελλήνων είναι ριζοσπαστικά και μοναδικά αυθόρμητο –είμαστε αυθόρμητοι άνθρωποι εμείς του Έλληνος ο τράχηλος ζυγό δεν υπομένει –και αυτό δείχνει να συνδέεται με επίμονη αντίσταση εναντίον του απροκάλυπτου ελέγχου. Θα μου πεις εσύ τι να κάνω εγώ; Δεν είμαστε καλά, Ποιος είσαι συ, ρε!
Πηγή : «Το άδειο λίκνο της Δημοκρατίας»
Αλεξάνδρα Χαλκιά
