Οι γενεές των μαθητών της πόλης μας που γνώρισαν τον γειτονικό λόφο από τις σχολικές εκδρομές

Του Γ. Π. Εκκεκάκη

Οι γενεές των μαθητών της πόλης μας που γνώρισαν τον γειτονικό λόφο από τις σχολικές εκδρομές, άκουσαν άραγε ποτέ στο σχολείο τους για τη σημαντική μάχη με τη μεγάλη «θεαματικότητα» που έγινε εκεί κατά την Επανάσταση του 1821;

Στους εορτασμούς για την επέτειο της 25ης Μαρτίου που γίνονται κάθε χρόνο στα σχολεία της Κρήτης, θα ήταν καλό, μαζί με τις απαγγελίες και τους πανηγυρικούς, να γινόταν κάθε φορά και η παρουσίαση ενός συγκεκριμένου γεγονότος ή θέματος από την τοπική ιστορία της περιό-δου 1821 – 1830. Ειδικότερα για τα σχολεία του Ρεθύμνου, θα μπορούσε να προτείνει κανείς και το εξής ακόμη πιο συγκεκριμένο: Οι διδάσκοντες και στις δύο βαθμίδες, κάθε φορά που έχουν να παραδώσουν για την άλωση της Τριπολιτσάς, καλό θα ήταν να κάνουν παρεμπίπτοντα λόγο και για το ανάλογο εγχείρημα άλωσης του Ρεθύμνου, τον Απρίλιο του 1822. Φυσικά, με αναφο-ρά και στον εμπνευστή της ιδέας Ιωσήφ Βαλέστρα, για τον οποίο θα γίνει σύντομος λόγος στο τέλος του σημειώματος. Οι ενδεικτικές αυτές προτάσεις δείχνουν τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε ίσως να αντιμετωπιστεί η διαπιστωμένη υποβάθμιση των γεγονότων της Κρήτης στα εγκεκριμένα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας.

Ύστερα από τη σύντομη αυτή εισαγωγή – την εκτός επετειακού κλίματος, ομολογουμένως - ας έλθομε στη Μάχη του Εβλιγιά, μια από τις πιο σημαντικές ολόκληρης της εννεαετούς επανά-στασης στην Κρήτη. Πέρα απ’ αυτό, εκείνο που κάνει το γεγονός ξεχωριστό – αν όχι μοναδικό – είναι η «θεαματικότητα» της συγκεκριμένης μάχης, όπως θα εξηγήσομε. Έγινε κατακαλόκαιρο, την 25η Ιουλίου του 1823 και πήρε το όνομά της από τον γνωστό σε όλους μας πευκόφυτο λόφο νότια της πόλης. Οι λεπτομέρειές της περιγράφονται διεξοδικά τόσο στα Απομνημονεύματα του Κριτοβουλίδη (έκδοση 1859, σελ. 206), όσο και στις γνωστές πολύτομες Ιστορίες της Κρήτης. Μάλιστα, στην Ιστορία του Ι. Μουρέλλου, υπάρχει ξεχωριστό κεφάλαιο με τίτλο Η Μάχη στον Εβλιγιά του Ρεθύμνου (βλ. τόμ. Β΄ σ. 800 κ.ε.).

Η δική μας αναφορά στη «θεαματικότητα» της Μάχης δεν είναι τυχαία. Ας πάρομε όμως τα πράγματα από την αρχή: Ήταν ο τρίτος χρόνος της Επανάστασης όταν έφτασαν πληροφορίες στον Αγιοβασιλειώτη Αρχηγό των επαναστατών Γεώργιο Τσουδερό (βλ. εικόνα) που μιλούσαν για δημιουργία στρατοπέδων έξω από τα τείχη του Ρεθύμνου. Θεωρήθηκε, αρχικά, πως γινόταν συγκέντρωση τουρκικών στρατευμάτων με σκοπό την επίθεση κατά των Σφακίων, γι’ αυτό ει-δοποιήθηκαν και οι Σφακιανοί. Όμως άλλη ήταν η αιτία της ύπαρξης κατασκηνωμένων έξω από την πόλη. Ήταν η ανάγκη να περιοριστεί ο συνωστισμός εντός των τειχών, όπου θέριζε η πα-νούκλα. Όταν μαθεύτηκε ο πραγματικός λόγος της συγκέντρωσης Τούρκων εκτός των τειχών, κρίθηκε πως ήταν μια ευκαιρία για επίθεση. Έγινε σχέδιο και οι 2000 και πλέον επαναστάτες που είχαν συγκεντρωθεί στα Αγκουσελιανά ξεκίνησαν χωρισμένοι σε τρία τμήματα. Η προσέγ-γιση έγινε από τρία διαφορετικά σημεία. Το σχέδιο της επιχείρησης πέτυχε σχεδόν απόλυτα. Η προσθήκη του «σχεδόν» έχει τη θέση της επειδή, όπως εκ των υστέρων φάνηκε, θα μπορούσε να είχε αιχμαλωτιστεί ακόμη και ο ίδιος ο πασάς του Ρεθύμνου αν ήταν γνωστό πως μια από τις σκηνές στον Εβλιγιά φιλοξενούσε την εξοχότητά του.

Τελικά, κρίνοντας και εκ του αποτελέσματος, ο συντονισμός πρέπει να ήταν τέλειος. Αρκεί να πούμε ότι οι απώλειες του εχθρού ήταν εκατό και πλέον φορές περισσότερες απ’ αυτές των ημετέρων. Δυστυχώς, υπήρξαν αντίποινα εις βάρος του άμαχου πληθυσμού της πόλης.

Εκτός από τον Γεώργιο Ε. Τσουδερό, τον επιλεγόμενο «Στρατηγό», στη Μάχη πήραν μέρος σπουδαίοι καπετάνιοι, όπως ο εκ Σφακίων Ρεθεμνιώτης γαμπρός Στρατής Δεληγιαννάκης, οι Σφακιανοί Μανουσέλης και Μανουσογιαννάκης, καθώς και αρκετοί οπλαρχηγοί από τις ρεθε-μνιώτικες επαρχίες.

Έγινε πιο πάνω λόγος για «θεαματικότητα» της μάχης. Να εξηγήσω λέγοντας ότι χρησιμο-ποιούμε τον όρο με την έννοια που του δίνομε σήμερα μιλώντας για τηλεοπτικά προγράμματα. Πράγματι, δεν ξέρω αν στην ιστορία υπήρξε ποτέ κάτι παρόμοιο σε μάχη. Οι διατυπώσεις που συνήθως χρησιμοποιούνται ως σχήματα λόγου, όπως «θέατρο επιχειρήσεων», «σκηνικό της μά-χης» κ.τ.ό., είχαν πάρει τότε κυριολεκτική έννοια. Όταν ο σαματάς της πρώτης κρούσης ξύπνησε τους κατοίκους - μουσουλμάνους, σχεδόν στο σύνολο - παρουσιάστηκε το εξής ασύνηθες: Βγή-καν όλοι στις ταράτσες των σπιτιών τους, ενώ δεν ήταν λίγοι και εκείνοι που ανέβηκαν στο χερ-σαίο τείχος, εμποδίζοντας τους πανικόβλητους Τούρκους πυροβολητές που έτρεξαν να πιάσουν θέση στις πολεμίστρες. Τη μάχη βρέθηκαν να την παρακολουθούν μερικές χιλιάδες θεατές, από μικρά παιδιά μέχρι και γέροντες, χωρίς, αρχικά, να ξέρει κανείς τι ακριβώς συνέβαινε στην ορα-τή από κάθε σημείο της πόλης πλαγιά του αντικρινού λόφου. Αν θέλομε να επιμείνομε στους παραλληλισμούς με θεατρικούς όρους, μπορούμε να προσθέσομε ότι υπήρχαν ακόμη και οι «προνομιούχοι» των φυσικών θεωρείων της Φορτέτζας. Αλλά και για φωτιστικά «εφέ» μπορεί να γίνει λόγος, αφού οι φωτιές που έβαλαν οι επαναστάτες έκαμαν το θέαμα άκρως εντυπωσια-κό. Γεγονός είναι ότι η πανοραμική θέα του φυσικού σκηνικού λόγω της αμφιθεατρικής δομής των λόφων, είχε ως αποτέλεσμα να μη χαθεί ούτε λεπτομέρεια των όσων διαδραματίστηκαν στον Εβλιγιά, παρά το αραιό σκοτάδι της καλοκαιριάτικης νύχτας. Το ξάφνιασμα δεν ήταν μόνο σ’ αυτούς που δέχτηκαν άμεσα την επίθεση, αλλά και στους χειριστές των κανονιών και στους απλούς θεατές εντός των τειχών.

Όμως για περισσότερες λεπτομέρειες θα προτιμούσα να παραπέμψω τους αναγνώστες στις παραπάνω πηγές. Αντί γι’ αυτές, θεωρήθηκε προτιμότερο να αφιερωθούν λίγες γραμμές στην προέλευση του τοπωνυμίου που έδωσε και το όνομα και στη μάχη. Φαίνεται, λοιπόν, πως ο λό-φος ανάμεσα στους γειτονικούς του Άι-Γιάννη και του Προφήτη Ηλία - αποτέλεσε κάποτε τον τόπο καταφυγής κάποιου εβλιγιά (=μωαμεθανού αναχωρητή). Πότε ακριβώς έζησε αυτός δεν το ξέρομε. Όμως το γεγονός ότι ο Κριτοβουλίδης χρησιμοποιεί το τοπωνύμιο στα μέσα του 19ου αιώνα σημαίνει πως το όνομα που κι εμείς χρησιμοποιούμε σήμερα για τον λόφο ήταν σε χρήση εδώ και 200 τουλάχιστον χρόνια. Με την ευκαιρία, να υπενθυμίσομε ότι για τον γειτονικό λόφο του Άι-Γιάννη το τοπωνύμιο είναι πολύ παλαιότερο, αφού το βλέπομε να σημειώνεται σε βενε-τσιάνικους χάρτες. Βεβαίως, το όνομα δεν οφείλεται στο σημερινό εκκλησάκι του Άι-Γιάννη των Χατζηγρηγόρηδων (κτίσμα του 20ου αιώνα), αλλά σε παλιό αγιογραφημένο ναΐσκο αφιε-ρωμένο στον ίδιο Άγιο, που υπήρχε κοντά εκεί από τον καιρό των Ενετών. Τα απομεινάρια του, μάλιστα, διακρίνονται και σήμερα, 40 περίπου μέτρα ΒΔ της σημερινής οικίας Ηλία Ξενίδη. Και καλό θα είναι να το γνωρίζει αυτό η αρμόδια Αρχαιολογική Υπηρεσία. (Στο θέμα έχω αναφερθεί και παλαιότερα, βλ. Κρητ. Επιθ/ση, φ. 12-8-1995).

Η επιλογή μου να αναφερθώ στη συγκεκριμένη μάχη επηρεάστηκε από το πασίγνωστο το-πωνύμιο από το οποίο πήρε το όνομά της. Οι μνήμες που αυτό πρέπει να φέρνει στους σημερι-νούς ταγούς της ρεθεμνιώτικης κοινωνίας, από τους άρχοντες της Αυτοδιοίκησης μέχρι τα στε-λέχη της τοπικής Εκπαίδευσης ίσως βοηθήσει για σκέψεις και αποφάσεις εποικοδομητικές. Αν, παρ’ ελπίδα, αποδειχτεί ότι η Μάχη του Εβλιγιά είναι τελείως άγνωστη σημαίνει ότι κάτι πρέπει να γίνει. Το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός δεν είναι η μόνη λεπτομέρεια από την τοπική ιστο-ρία που μας διαφεύγει. Υπάρχουν, ατυχώς, και άλλα εντυπωσιακότερα παραδείγματα που δεί-χνουν την άμβλυνση της ιστορικής μας μνήμης παρά τα Επιστημονικά Συνέδρια κρητολογικού περιεχομένου και τις συχνές εκδόσεις ιστορικών βιβλίων για την Κρήτη.

Πριν κλείσει το σημείωμα για τη Μάχη του Εβλιγιά, είναι σκόπιμο να υπάρξουν δυο λόγια και για τον Βαλέστρα. Ο Γάλλος αυτός αξιωματικός του Ναπολέοντα ήταν μια στρατιωτική ιδι-οφυία της εποχής. Γεννήθηκε στα Χανιά, όπου είχε δραστηριοποιηθεί ο Κορσικανός έμπορος πατέρας του. Επέστρεψε στην Κρήτη το 1814 και εξελληνίστηκε πλήρως. Όταν ξέσπασε η Ελ-ληνική Επανάσταση στρατεύτηκε από τον Δ. Υψηλάντη και προσέφερε πολλές υπηρεσίες στο Μοριά. Ήλθε στον τόπο της γέννησής του, την Κρήτη, τον Μάρτιο του 1822, έχοντας στο μυαλό του την ιδέα για κατάληψη ενός κρητικού φρουρίου, κάτι απαραίτητο για την επαναστατημένη Κρήτη. Από την επιτόπια εξέταση, προέκρινε το Ρέθυμνο και κατάρτισε λεπτομερές σχέδιο ά-λωσης. Όμως το εγχείρημα απέτυχε και ο ίδιος έχασε τη ζωή του στην επιχείρηση. Ίσως από τυ-χαίες συγκυρίες ή και από πρόσθετες αιτίες. Ο αντικειμενικός Κριτοβουλίδης σημειώνει κατά λέξη τα εξής στα Απομνημονεύματά του (σ. 94): « … αφίνομεν εις τον χρόνον να ανακαλύψει την αλήθειαν. Τούτο μόνον προσθέτομεν εν πεποιθήσει: ο αγών της Κρήτης έχασε πολύ με την απώλειαν του Βαλέστρα …».

Στα 152 χρόνια που ακολούθησαν από τη δημοσιευμένη της παραπάνω άποψης του Κριτο-βουλίδη, το ερώτημα παραμένει. Σημασία έχει ότι ο Βαλέστρας σκοτώθηκε έξω από τα τείχη του Ρεθύμνου (14 Απριλίου 1822) και ότι η πόλη, αναγνωρίζοντας τη θυσία του, αφιέρωσε δρό-μο στη μνήμη του. Υπάρχει η υποψία ότι στην επίσημη απόφαση του Δημοτιού Συμβουλίου για αφιέρωση του δρόμου (109/27-8-1956) έγινε λάθος στο μικρό όνομα του τιμομένου, που είναι Ιωσήφ και όχι Γεώργιος (βλ.  Ρεθυμνοδωνυμικά, σ. 41). Αν έτσι έχει το πράγμα, έχομε μια ακό-μη λεπτομέρεια ενδεικτική του προβλήματος που περιγράψαμε. Παρόλα αυτά ευχόμαστε τούτο: Μακάρι οι σημερινοί ενήλικες συμπολίτες απόφοιτοι των Λυκείων μας που διαβάζουν το όνομα στον οδοδείκτη να γνωρίζουν όλοι κάτι για το ιστορικό πρόσωπο.

Ο αξιωματικός του Ναπολέοντα Βαλέστρας (Χανιά 1790 - Ρέθυμνο 14 Απριλίου 1822). Η πα-ραπάνω θαυμάσια προσωπογραφία είναι φιλοτεχνημένη στην Ευρώπη και τυπωμένη σε λίγα α-ντίτυπα. Το ελληνοπρεπές όνομα στο κάτω μέρος της εικόνας πρέπει να είναι απομίμηση της εξελληνισμένης υπογραφής του Κορσικανού στρατιωτικού που σκοτώθηκε έξω από το Ρέθυμνο. (Από σπάνιο αντίτυπο της συλλογής του γράφοντος, ένα από τα ελάχιστα που έχουν διασω-θεί).

Γεώργιος Ε. Τσουδερός (π. 1765-1859). Ήταν ένας από τους επικεφαλής της νυχτερινής επί-θεσης στον Εβλιγιά και, πιθανότατα, ο εμπνευστής και συντονιστής της όλης επιχείρησης. Η πα-ραπάνω εικόνα του βρίσκεται στο Ιστορικό Μουσείο των Αθηνών, δίπλα σ’ αυτές του Κολοκο-τρώνη, του Καραϊσκάκη και των άλλων ηρώων του ’21.