Το νόημα της ιστορίας :( Rudolf Bultmann)
Του ΜΑΝΩΛΗ ΣΚΑΡΣΟΥΛΗ
Το νόημα της ιστορίας :( Rudolf Bultmann)
Tο νόημα της ιστορίας βρίσκεται στο εκάστοτε παρόν, και όταν το παρόν εκλαμβάνεται από τη χριστιανική πίστη ως εσχατολογικό παρόν, τότε το νόημα της ιστορίας πραγματώνεται. Εκείνον που παραπονιέται: «Δεν βλέπω κανένα νόημα στην ιστορία, και επομένως η ζωή μου που είναι συνυφασμένη με την ιστορία είναι άνευ νοήματος», πρέπει να τον συμβουλεύσουμε: «μη βλέπεις τον εαυτό σου στην οικουμενική ιστορία πρέπει να κοιτάξεις στη δική σου προσωπική ιστορία. Στο εκάστοτε δικό σου παρόν βρίσκεται το νόημα της ιστορίας και δεν μπορείς να το δεις σαν θεατής. Θα το δείς –αλλά μόνο στις δικές σου υπεύθυνες αποφάσεις.
Το σύστημα δεν θέλει και δεν μπορεί ν’ αλλάξει
Σύμφωνα με ένα ρωσικό ανέκδοτο, κάποιος πολίτης εβραϊκής καταγωγής, ο Ραμπίνοβιτς, πηγαίνει στο γραφείο μετανάστευσης και δηλώνει ότι θέλει να μεταναστεύσει από τη Σοβιετική Ένωση. Ο υπάλληλος έκπληκτος τον ρωτάει εάν υπάρχουν λόγοι γι΄ αυτή του την απόφαση. Ο Ραμπίνοβιτς απαντά πως όντως υπάρχουν δύο πολύ σοβαροί λόγοι. Ο πρώτος, γιατί φοβάται πως, αν διαλυθεί η σοσιαλιστική τάξη πραγμάτων, όλο το βάρος για τα εγκλήματα θα πέσει πάνω στους Εβραίους. Ο κρατικός γραφειοκράτης ακούγοντας το επιχείρημα του Ραμπίνοβιτς εξανίσταται και αναφωνεί : «Μα τίποτε δεν πρόκειται ποτέ να αλλάξει στη Σοβιετική Ένωση! Ο σοσιαλισμός ήρθε για να μείνει εις τους αιώνας των αιώνων!». Και τότε ο Ραμπίνοβιτς του απαντά με αφοπλιστικό τρόπο: «Μα αυτός είναι ο δεύτερός μου λόγος!».
Το μυρμιγκάκι (Σταύρου Κουγιουμτζή)
«Κάποτε είχα έναν φίλο. Μια μέρα, όταν ήταν δεκάξι χρονώ, πήγε για κολύμπι στο Καραμπουρνάκι. Οι ζέστες δεν είχαν πιάσει ακόμα για τα καλά. Αφού έβγαλε τα ρούχα του κι έμεινε με το μαγιό, ξάπλωσε στην άμμο κι απολάμβανε τον ήλιο. Ύστερα από λίγο σηκώθηκε και προχώρησε προς τη θάλασσα. Τα νερά ήταν ρηχά κι έπρεπε να πάει αρκετά μέσα για να κολυμπήσει. Έτσι, προχώρησε, ώσπου να φτάσει το νερό μέχρι τη μέση του. Την ώρα που ήταν έτοιμος να βουτήξει, πρόσεξε πως στον αριστερό του ώμο περπατούσε ένα μυρμηγκάκι. Στάθηκε αναποφάσιστος. Δεν ήξερε τι να κάνει. Να βουτήξει ή να γυρίσει πίσω; Η απόσταση ήταν γύρω στα εκατό μέτρα. Τελικά, έπεσε στο νερό κι άρχισε να κολυμπάει. Αυτά τα ‘μαθα όταν γίναμε φίλοι ύστερα από καιρό. Ο φίλος μου αυτός έζησε μια ζωή ταλαιπωρημένη, και τα τελευταία χρόνια τα πέρασε μπαινοβγαίνοντας στο Δημόσιο Ψυχιατρείο. Εκεί, έζησε και τις τελευταίες του μέρες. Μια απ’αυτές που πήγα να τον δω, ρώτησα το γιατρό για την κατάστασή του. «Δεν έχει σταθερή σκέψη» μου είπε. «Πότε χάνεται, πότε βρίσκεται, και συχνά μιλάει για ένα μυρμήγκι που πνίγηκε. Είναι μια έμμονη ιδέα». Την ονόμασε κιόλας επιστημονικά. Ούτε που κατάλαβα τι μου είπε. Ίσως γιατί εγώ ήξερα πιο πολλά από κείνον για το μυρμιγκάκι που πνίγηκε».
Περί θείων ονομάτων (Διονύσιος Αρεοπαγίτης)
Η αγαπητική τάση του ανθρώπου, ο έρως, δεν αποτελεί αρνητικό στοιχείο, που πρέπει να εξαφανιστεί στο τέλος κάποιας στωϊκής απάθειας. Τέτοιες αντιλήψεις είναι ξένες προς τη χριστιανική ανθρωπολογία και δεν έχουν καμία θέση στην Εκκλησία. Ο έρως σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία είναι η ενοποιός εκείνη δύναμη, που συντελεί στην ανασύνδεση της διασπασμένης ανθρώπινης φύσης και την επαναφορά της σε κοινωνία με τον Θεό. Ο έρως δεν αντιδιαστέλλεται προς την αγάπη, αλλά αποτελεί έντονη μορφή αγάπης. Ο έρως κινείται σε δύο κατευθύνσεις, την κατακόρυφη και την οριζόντια, ή με άλλα λόγια την ένθετη και τη φυσική. Ως ένθετη τάση ωθεί τον άνθρωπο σε κοινωνία με τον Δημιουργό και Θεό του, ενώ ως φυσική τον οδηγεί στο γάμο. Και στις δύο περιπτώσεις ο έρως κατευθύνει σε προσωπική ένωση και ανάκριση με το αγαπώμενο πρόσωπο. Αυτά σημαίνουν πως ο φυσικός έρως διαθέτει πνευματικό περιεχόμενο. Ο φυσικός έρως παρακινεί τον άνθρωπο σε υπέρβαση του εγώ και κοινωνία με το εσύ. Με αυτόν τον τρόπο συνιστά κεφαλαιώδη παράγοντα για τη συγκρότηση της ανθρώπινης ζωής. Ο έρως προσφέρει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να οδηγηθεί από την ιδιοτελή κίνηση στην ανιδιοτελή κοινωνία».
Έρωτος φύσις (Μάνος Χατζηδάκις)
«Δεν είναι δυνατό να νοηθεί θρησκευτική περιπέτεια έξω από την προσωπική αγωνία του ανθρώπου. Η ζωή μου ολόκληρη, η θεωρία μου και οι αναζητήσεις μου στηρίζονται σ’ένα αίσθημα ενότητας των πραγμάτων. Για τη ζωή μου τίποτα δεν είναι ξέχωρο απ’αυτήν την ενότητα. Στα ερωτήματα που μου έστειλες γραπτά, μιλάς χώρια για τον έρωτα και χώρια για τη δουλειά μου. Στην πραγματικότητα όμως δεν μπορώ να διαχωρίσω τον Μωρίς που κάνει έρωτα από τον Μωρίς που αναζητάς τη θεότητα και τον Μωρίς που κάνει τη δουλειά του. Για μένα και τα τρία αυτά είναι ένα και αδιαχώριστο. Δεν ξέρω π.χ. αν δουλεύω κάνοντας έρωτα, αν κάνω έρωτα προσευχόμενος ή αν προσεύχομαι δουλεύοντας στην μπάρα. Γι’αυτό η θρησκεία έχει τόσο μεγάλη σημασία στη ζωή μου. Χάρη στη θρησκεία μπορεί να επιτευχθεί η πολυπόθητη ενότητα. Η ζωή μου μπορεί να σκορπίζεται σε κάθε κατεύθυνση, εγώ όμως ταυτόχρονα «τρώω» Θεό. «φιλάω» Θεό, «πίνω» Θεό, «χορεύω» Θεό και σ’όλες τις κρίσιμες στιγμές της ζωής αισθάνομαι, βαθιά την παρουσία κάποιου άλλου».
Θείος έρως (Στέλιος Ράμφος)
Πυρήνας κάθε συζητήσεως περί θείου είτε ανθρωπίνου έρωτος είναι το πάθος, ο σταθερός πειρασμός της ενώσεως. Αν το αγνοούμε ή το παραβλέπουμε οι αποφάνσεις βεβαιώνονται απερίσκεπτα και οι συζητήσεις διεξάγονται επ’ άπειρον μετέωρες και άγονες. Εκτός του πάθους ζήτημα έρωτος δεν τίθεται παρά φιλολογικά και τόσο συγκεχυμένα, ώστε εκ των πραγμάτων στον αδιαφοροποίητο θείο έρωτα να βρίσκει το αντίκρυσμά του ο σαρκικός. Το αντίθετο, δηλαδή, απ’ ό,τι πράττουν οι νηπτικοί πατέρες, όταν μιλώντας περί θείου έρωτος προσφεύγουν σε εικόνες του σωματικού. Όπως δεν είναι αμαρτία το φαγητό αλλά η βουλιμία, έτσι δεν είναι αμαρτία ο ανθρώπινος έρως αλλά η μανία της οχείας, της ηδονικής του άλλου χρήσεως, που οδηγεί την ψυχή στην φθορά και τον θάνατο και όχι στην ζωή».
Ανέραστοι και μπερδεμένοι άνθρωποι (Αργυράκης – Χατζηδάκης)
Την τραγικότητα του μπερδεμένου ανθρώπου, που θυμίζει σε όλα τον μπερδεμένο και μαζί ενοχοποιημένο και ασυγχώρητο για το μπέρδεμα, που άλλοι του χάρισαν, άνθρωπο της Ορθοδοξίας περιγράφουν με εκπληκτικό τρόπο ο Μίνωας Αργυράκης και Μάνος Χατζιδάκις σε τραγούδι τους, με τίτλο Μπερδεύτηκα από τον κύκλο τραγουδιών Χωρίον ο πόθος. Εκείνο το «μελαγχολικό χωριό» ολίγων σιωπηλών ανθρώπων, κάπου εδώ δίπλα μας, που θέλουν να μας θυμίσουν «με τη σιωπή τους άλλη μια φορά, πως το Χωρίον ο Πόθος είναι ένα εξαντλητικό τέρμα. Ένα παιχνίδι επιστροφής» Μάνος Χατζηδάκις. «Μπερδεύτηκα…/Μια μέσα στο φεγγάρι/ και μια στην ηδονή/μια μες στο θάνατο/και μια μες στη ζωή/. Μα κάρφωσα τα μάτια μου/ στου φεγγαριού τις ρίζες/κι εχουνε το παντέρημα/παντονικά χαθεί/ Μπερδεύτηκα/Κι αυτό κανείς/κι αυτό κανείς/δεν μου το συγχωρεί».
Θάνατος ανθρώπινος (Σταύρου Κουγιουμτζή)
Το ΄82 χάσαμε τη μητέρα μας. Πέθανε μια Κυριακή του Οκτώβρη. την ίδια μέρα έκλεινε οριστικά το κοιμητήριο της Αγίας Παρασκευής, που ήταν λίγο πιο πάνω από τη γειτονιά μας. Στη θέση του άνοιγε ένα άλλο, κάπου έξω από τον Εύοσμο, σ’ ένα ερημότοπο, μακριά από σπίτια και ανθρώπους. Έτσι, τη Δευτέρα τ’ απόγευμα πήγαμε τη μητέρα μας στο νέο κοιμητήριο. Ήταν ο μόνος τάφος σε ολόκληρο το νεκροταφείο. Το βράδυ εκείνο κάθε τόσο ξυπνούσαμε από την οδύνη του χαμού της κι από το γεγονός ότι την αφήσαμε μόνη σ’ εκείνη την ερημιά. Την άλλη μέρα, όταν πήγαμε, είδαμε πως είχαν φέρει κάποιον δίπλα της, που, όπως μάθαμε, ήταν εβδομήντα επτά χρονών και είχε το όνομα του πατέρα μου τον λέγαν Γιάννη. Αυτή η σύμπτωση μας ανακούφισε. Η μητέρα μας δεν θα ‘ταν μόνη, θα ‘χε μια συντροφιά. Σ’ ένα δυο μήνες, εκείνος ο τόπος έγινε μια μεγάλη γειτονιά. Με τους ηλικιωμένους της, με τους γέρους της και με τους νέους της με τα καντηλάκια της, με τα λουλούδια της και με τους σταυρούς της. Τώρα μια γαλήνη απλωνόταν εκεί πέρα. Περίεργο πράγμα., σκέφτηκα. Ο θάνατος ημέρεψε αυτόν τον αγριότοπο., τον έκανε πιο ανθρώπινο.
Γευτείτε την παλιά σας εικόνα (I. Yalom)
«Σε κάποια στιγμή της ζωής-μερικές φορές στα πρώτα μας χρόνια, άλλοτε όψιμα-είναι βέβαιο ότι όλοι μας θα ξυπνήσουμε και θ’ αντιληφθούμε, τη θνητότητά μας. Είναι τόσο πολλά αυτά που την πυροδοτούν μια ματιά στον καθρέφτη, που δείχνει το σαγόνι μας να κρεμάει, τα μαλλιά μας ν’ ασπρίζουν, τους ώμους μας να καμπουδιάζουν. Η παρέλαση των γενεθλίων, ιδίως όσων αφορούν στρογγυλές δεκαετίες- πενήντα, εξήντα, εβδομήντα. Η συνάντηση μ’ έναν φίλο που έχεις πολύ καιρό να τον δεις και σε σοκάρει το πόσο έχει γεράσει. Όταν βλέπεις παλιές φωτογραφίες του εαυτού σου και των ανθρώπων που γέμιζαν την παιδική σου ηλικία, κι είναι πια από καιρό νεκροί. Μια συνάντηση με τον Κύριο Θάνατο σ’ ένα όνειρο. Τι νιώθει κανείς, όταν έχει μια τέτοια εμπειρία; Και τι κάνει γι’ αυτό; Βυθίζεται σε μια φρενιτιώδη δραστηριότητα, για να εξαντλήσει το άγχος και ν’ αποφύγει το θέμα; Προσπαθεί ν’ απομακρύνει τις ρυτίδες με αισθητική χειρουργική ή να βάψει τα μαλλιά του; Αποφασίζει να παραμείνει για μερικά χρόνια στην ηλικία των τριανταεννέα ετών; Περισπά πολύ γρήγορα τον εαυτό του με τη δουλειά και τη ρουτίνα της καθημερινής ζωής; Σβήνει απ’ τη μνήμη του κάθε τέτοια εμπειρία; Αγνοεί τα όνειρά του; Σας προτρέπω να μην περισπάτε τον εαυτό σας. Το αντίθετο, γευτείτε την αφύπνισή σας. Εκμεταλλευτείτε την. Κάντε ένα σταμάτημα, καθώς κοιτάξετε την φωτογραφία του νεότερου εαυτού σας. Αφήστε την έντονη στιγμή να σας κατακλύσει και παρατείνετέ τη λιγάκι. Γευτείτε και τη γλυκύτητά της μαζί με την πικρή της γεύση».
Το γύρισμα των καιρών (Επ.. 3,1-8)
Η σύγχυση του καιρού, που γεννά ένα γέλιο άδειο από λύπη, άδεια από μνήμη, ένα γέλιο κενό, που αδυνατεί να ανακαλύψει ότι «ενός» πράγματος «εστιν χρεία».
Τοις πάσιν χρόνος/και καιρός τω παντί πράγματι υπό τον ουρανόν/καιρός του τεκείν και καιρός του αποθανείν/καιρός του φυτεύσαι και καιρός του εκτίλαι πεφυτευμένον/καιρός του αποκτείναι και καιρός του ιάσασθαι/καιρός του καθελείν και καιρός του οικοδομήσαι/καιρός του κλαύσαι και καιρός του γελάσαι/καιρός του κόψασθαι και καιρός του ορχήσασθαι/καιρός του βαλείν λίθους και καιρός του συναγαγείν λίθους/καιρός του περιλαβείν και καιρός του μακρυνθήναι από περιλήψεως/καιρός του ζητήσαι και καιρός του απολέσαι/καιρός του φυλάξαι και καιρός του εκβαλείν/καιρός του ρήξαι και καιρός του ράψαι/καιρός του σιγάν και καιρός του λαλείν/καιρός του φιλήσαι και καιρός του μισήσαι/καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης.
Αφιλόκαλος γιγαντισμός των ναών (Ν.Γ. Πεντζίκης)
«Η Θεσσαλονίκη γέμει από περίλαμπρους ναούς αυτής της εποχής. Αναφέραμε ήδη γενικά για τις οικίες τις σχεδόν οικιακές διαστάσεις των εκκλησιών αυτής της εποχής. Επίσης, το γεγονός ότι μοιάζουν εξωτερικά σαν κοσμηματοθήκες ή κειμηλιοθήκες. Σ’αυτό συντείνει τα μέγιστα η τοιχοποιϊα, η συνείδηση του οικοδομικού υλικού, σαν να είναι οι λίθοι και οι λίθοι στοιχεία του οργανικού πλασίματος ενός σώματος. Πολλές φορές βλέποντας απέξω τα τοξοτά παράθυρα, σου φαίνεται ότι βλέπεις άνθρωπο. Να! Δείχνεις τα μάτια. Να! Ο σταυρός ανάμεσα στα φρύδια πάνω στη μύτη. Δίδυμα ή απλά τα παράθυρα, τα αισθάνεσαι πώς είναι παιδιά της εκκλησίας, που, άσχετα προς το μέγεθος της ή και αν είναι γεμάτη από παρουσίες ανθρώπων ή όχι είναι ένας κόσμος ολόκληρος. Με βασικό μοτίβο τον σταυρό ή το Ιησούς Χριστός και το Ιησούς Χριστός Νικά. Έξω από τον ναό τριγυρνώντας ακόμα αισθάνεσαι τον σεβασμό, που εμπνέει το σώμα ως δοχείο του μυστηρίου της ζωής… το σώμα κρύβει όλο τον πλούτου του ενάστρου ουρανού, που διηγιέται την δόξα του Κυρίου Θεού… Εμείς, κτίζοντας τις σημερινές εκκλησίες και από την τοιχοποιϊα και από την διαρρύθμιση των επιφανειών και των επιπέδων και από τη ζωγραφική τους διακόσμηση, αποδεικνύουμε ότι ούτε του υλικού, ούτε της γεωμετρίας της διαρρυθμίσεως του, ούτε των θεμάτων που απεικονίζονται επ΄αυτού, αφήνουμε την ψυχή μας να λάβει συνείδηση, καταστρέφοντας με το νου, κάθε σημείο όπου μπορεί να υπάρχει σε αφελή εκδήλωση, εισέτι, το μεράκι και η γνησιότητα της ανασαμιάς».
Έρως και θάνατος – εκδόσεις ΑΚΡΙΤΑΣ
Χρυσόστομου Σταμούλη
