Είναι αλήθεια πως ο Λόγος προηγείται της πράξης

Του Ζαχαρία Δ. Αντωνάκη

Ιστορικός-Φιλόλογος

Ι. Είναι αλήθεια πως ο Λόγος προηγείται της πράξης και χρησιμοποιείται για να διαμορφώσει από πριν την κοινωνική πραγματικότητα σύμφωνα με μια συμβολική εικόνα που ο ίδιος παράγει. Το συμβολικό, όπως και κάθε εξουσία, έχει ανάγκη από λέξεις για να εκφράσει αυτό που είναι και αυτό που υπάρχει. Αυτό θα έλεγε και ο κορυφαίος φιλόλογος και κριτικός λογοτεχνίας Ρολάν Μπαρτ. Έτσι μόνο θα συμφωνούσε με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν και στο εξής: οι λέξεις από μόνες τους δεν ταυτίζονται με τις έννοιές τους. Έτσι ο Λόγος είναι την ίδια στιγμή και ο φορέας του Μύθου και η συμβολική έκφραση της εξουσίας, με άλλα λόγια γεννά τις αναπαραστάσεις και το πώς εμείς βλέπουμε τα πράγματα. Από την άλλη οι κοινωνικές συνθήκες βαρύνουν εξίσου πάνω στο νόημα που θα πάρει το κοινωνικό μας λεξιλόγιο, όμως, είναι αυτό το τελευταίο που θα περιγράψει την ανάπτυξη των κοινωνικών μας δράσεων. Ιδιαίτερα αν πάμε πίσω στον αρχικό πυρήνα της λέξης, οι γνώσεις μας θα εμπλουτιστούν μέσα από την αμοιβαία εξάρτηση γλώσσας και κοινωνικής πραγματικότητας, με όφελος για την τελευταία.

Αυτή είναι ο στόχος μας και κάθε ερμηνεία στοχεύει στην περιγραφή της κοινωνικής πραγματικότητας, που υπάρχει πέρα από τη γλωσσική της αποτύπωση. Ένα γεγονός είναι ένα γεγονός ανεξάρτητα από το πόσες φορές αυτό έχει αποτυπωθεί γλωσσικά. Αυτό μπορεί μόνο να σημαίνει ότι ο ιστορικός οφείλει να ελέγχει καλά τις μαρτυρίες στην προσπάθειά του να βρει την αλήθεια και όχι να θεωρεί πως οι διαφορετικές μαρτυρίες συνιστούν a priori εξίσου πιθανές εκδοχές της πραγματικότητας. Ορισμένοι εσκεμμένα αγνοούν αυτή τη βασική αρχή, συνεπείς στην ιδεολογική και ανόητη αφετηρία τους. Η ιστορική πραγματικότητα του παρελθόντος δεν εξαντλείται στη γλώσσα, όμως, μόνο μέσα από την αποκατάσταση της ιστορίας του αρχικού νοήματος των εννοιών, όπως για παράδειγμα, των εννοιών της δημοκρατίας, της ελευθερίας, του δικαίου, της Επανάστασης, της κοινωνικής αλλαγής, της ευτυχίας, της αγάπης, μπορεί να περιγραφεί με ακρίβεια το παρελθόν των ανθρώπων.  Η ιστορία των εννοιών, λοιπόν, στρέφει το ενδιαφέρον της κυρίως στη συγκεκριμένη χρήση της γλώσσας μέσα στις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες παραγωγής της.

ΙΙ. Η αστική τάξη αφού πρώτα έφτιαξε το λεξιλόγιό της ένιωσε έτοιμη να το υπερασπιστεί με τα όπλα και έτσι να του δώσει και περιεχόμενο, να το ορίσει. Τότε μιλούσε για ισότητα, αδελφότητα, δικαιοσύνη και ο κόσμος έπρεπε να πάρει αυτή τη μορφή που οι έννοιες καθόριζαν. Συντάγματα, ανθρώπινα δικαιώματα, καθολική ψήφος, νόμος, ισότητα, ελευθερία και δημοκρατία. Το λεξιλόγιο του παλαιού καθεστώτος δεν διέθετε τη λέξη πολίτης, ούτε και τη λέξη σύνταγμα. Η Γαλλική Επανάσταση μας κληροδότησε ένα πλούσιο λεξιλόγιο, που στις συνθήκες παραγωγής του γινόταν ταυτόχρονα και η παραγωγή του περιεχομένου του, του νοήματος. Το νόημα ακόμη τότε ήταν ρευστό και ανοιχτό, αφού όλα τα ενδεχόμενα ήταν δυνατά, και διαμορφωνόταν μέσα από αντιφατικές και συγκρουσιακές καταστάσεις, μέσα από τη βία πολλές φορές και την ταξική αντιπαράθεση.

Οι αξιώσεις της αστικής τάξης του 1789 διατυπώθηκαν στην περίφημη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (26 Αυγούστου), πρώτο θεσμικό επίτευγμα της Επανάστασης. Το νέο λεξιλόγιο αντανακλούσε μια ιστορική πραγματικότητα. Σε διάστημα λιγότερο του ενός μηνός οι Γάλλοι φεουδάρχες και η βασιλική Γαλλία είχαν δεχτεί τέτοιο πλήγμα από το οποίο ουδέποτε συνήλθαν. Κορυφαία επαναστατική πράξη υπήρξε η απόφαση της Συντακτικής Συνέλευσης στις 4 Αυγούστου 1789 για κατάργηση όλων των φεουδαλικών προνομίων. Στα τέλη του 1790 για πρώτη φορά γίνεται χρήση της προσφώνησης πολίτης, σε ένα γράμμα του Αύγουστου Ροβεσπιέρου, αδελφού και έμπιστου συνεργάτη του Μαξιμιλιανού: «Πολίτη και φίλε […]», γράφει η προσφώνηση προς τον Buissart, στις 13 Δεκεμβρίου 1790.[1]

Η αστική τάξη έμελλε ουσιαστικά να διαμορφώσει ιστορικά το περιεχόμενο των λέξεων εκείνων (οι λέξεις ως λέξεις μπορεί να υπήρχαν από την αρχαιότητα, κληροδότημα των οικονομικοπολιτικών συνθηκών της πόλης-κράτους), που ακόμη σήμερα χρησιμοποιούμε στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Από την άλλη η εργατική τάξη ιστορικά διαμόρφωνε και αυτή το δικό της λεξιλόγιο. Σε μεγάλο βαθμό ήταν λέξεις που προήλθαν μέσα από τον κυρίαρχο λόγο, ως καθρέπτης του, κυρίως μέσα από όσα ο λόγος αυτός απέκλειε, άφηνε στο περιθώριο και εμπόδιζε να φανούν.  O ιστορικός που θα κοιτάξει την ιστορικότητα των εννοιών έχει τη δυνατότητα αυτό που θα πει να μην είναι ούτε αναχρονιστικό, ούτε τελεολογικό. Αυτό μπορεί να γίνει εφικτό μόνο μέσα από την αντιμετώπιση του ιστορικού παρελθόντος ως προβλήματος και όχι ως κάτι δεδομένου που μένει να αποκαλυφθεί μόνο από τις μαρτυρίες.

Σήμερα ο κυρίαρχος λόγος παίρνει και άλλες μορφές. Μέσα από την ιδεολογία μιλά για φυσική ζωή τη στιγμή που η φύση βιάζεται, για ανθρώπινα δικαιώματα, επειδή ακριβώς αυτά απειλούνται και καταπατούνται, για νέες εργασιακές σχέσεις, επειδή οι παλιές δεν βολεύουν πια τις εξουσίες, για διαφάνεια στο καιρό της αδιαφάνειας, για καταργήσεις και συγχωνεύσεις, γιατί η βία είναι μέσα στο βαθύτερο πυρήνα αυτού που μετράει μόνο με τα δικά του μάτια. Διαμορφώνεται, λοιπόν, ένα βίαιο λεξιλόγιο, επιθετικό, τη στιγμή που ευαγγελίζεται την κοινωνική αλλαγή προς όφελος της κοινωνίας. Όμως, αυτή η βία δεν είναι προάγγελος καμιάς αλλαγής παρά μιας καταστροφής, οικονομικής και όχι μόνο. Στην πορεία των γεγονότων αποχτήσαμε όλοι μας ένα νέο λεξιλόγιο, ακούσαμε και μιλήσαμε νέες λέξεις, που είναι σε θέση να παράγουν δράση και αντίδραση. Θεωρήσαμε ότι μόνο με το λεξιλόγιο αυτό ένας καλύτερος κόσμος θα είναι εφικτός και ξεχάσαμε να κοιτάξουμε το περιεχόμενό του. Βιαστήκαμε να θριαμβολογήσουμε όταν το 1989 αλλάζαμε ματιά, αφήναμε πίσω τον ψυχρό πόλεμο και χαιρετίζαμε την αυτοδιάθεση των λαών. Οι λαοί αυτοί ό, τι ήταν να χάσουν το έχασαν μέχρι τότε, όμως, μετά το 1989, αλήθεια, βρήκαν αυτό που ζητούσαν στο δυτικό κόσμο;

Είναι καιρός να αφήσουμε τις ιδεολογικές περιχαρακώσεις και να δούμε αν οι λέξεις που χρησιμοποιούμε είναι πραγματικά αυτό που εννοούν. Πολλές κρύβουν τη βία μέσα τους που κάποια στιγμή θα επαναστρέψει μέσα από την κοινωνική πραγματικότητα σε αυτές τις ίδιες. Είναι μια συμβολική βία που δεν την κάνει λιγότερο επικίνδυνη για τις αξίες που συμφωνήσαμε, για να θυμηθούμε το Ρουσσώ, να υπερασπιζόμαστε, για τη Δημοκρατία φερ’ ειπείν. Άρα δεν είναι μόνο η πραγματικότητα, με τον ανταγωνισμό, την αδικία, τις ανισότητες και τον αυταρχισμό, που γεννά τη βία. Είναι και ένα λεξιλόγιο που εξισώνει την πρόοδο με τη βίαιη αποδόμηση του συμβολικού, εν προκειμένω, των αξιών που κληρονομήσαμε μαζί με το περιεχόμενό τους. Έτσι καταργείται κάθε προοπτική και δίνει τη θέση της σε έναν άκαμπτο λόγο που εκφέρεται για το «καλό» όλων και για να αποφύγουμε την «καταστροφή». Είναι οξύμωρο ιστορικά και ειρωνικό συνάμα ο λόγος που έφερε την καταστροφή να θέλει κιόλας να την αποτρέψει. Είναι παράλογο να επικαλείται την ευτυχία αυτό που συμμαχεί με τη δυστυχία και το πρότυπο ανθρώπου που η μαζική παραγωγή αποκαλεί ευτυχισμένο άνθρωπο.

ΙΙΙ. Προετοιμαζόμαστε, λοιπόν, για μια «καταστροφή», κάτι που αποτυπώνεται και στο φοβικό λεξιλόγιο που έχουμε υιοθετήσει από τους ευρωπαίους εταίρους μας, απλά δε μας λένε τι είδους καταστροφή θα επέλθει και πότε. Υπάρχει υποθετικά και αφηρημένα η αίσθηση ότι τα πράγματα, κυρίως στην οικονομία, δεν θα πάνε καλά, παρά τις όποιες θυσίες που ήδη καταβάλλονται. Επειδή η έννοια της καταστροφής είναι μία ακόμη ιδεολογική παραγωγή του κυρίαρχου λόγου θα πρέπει να ελεγθεί αν όσα λέει ανταποκρίνονται σε μια λογική ή σε μια αντικειμενική κατάσταση πραγμάτων, ώστε να πειστεί με τη σειρά της η Ευρώπη να μη φοβάται καμία καταστροφή. Οι άρχουσες τάξεις της γηραιάς Ηπείρου ίσως έχουν λόγους για το φόβο αυτό, αν δουν καλά πίσω στο 1789, αν έστω απλά και μόνο θυμηθούν.

Ο κυρίαρχος λόγος πρέπει να τεθεί αντιμέτωπος με αυτό που σήμερα βιώνουν οι πολλοί, ώστε να φανούν οι εγγενείς σε αυτόν αντιφάσεις. Όπως είναι τώρα είναι σαν μία βόμβα που ο ίδιος έφτιαξε και κρατά, κενός ουσίας και νοημάτων, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια ικανή διέξοδο από τα κοινωνικά προβλήματα που συσσωρεύονται. Υπάρχει, όμως, ελπίδα. Αν σκάσει, είμαστε έτοιμοι να διασώσουμε το περιεχόμενο που ποτέ δεν είχαν οι λέξεις του. Στο τέλος θα φανεί πως η αλήθεια, η κάθε αλήθεια, είναι το μόνο που έχουμε…

1. Correspondance de Maximilien et Augustin Robespierre, 1926, p. 92-93.