ΦΑΝΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΙΣΜΟΣ
ΦΑΝΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΙΣΜΟΣ
Του ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Κ. ΑΚΟΥΜΙΑΝΑΚΗ
Ο φανατισμός ως όρος, ετυμολογικά προέρχεται από τη λατινική λέξη «fanum», που σημαίνει «ιερό». Ως έννοια, η λέξη φανατισμός σημαίνει την εμπαθή και εγωιστική προσήλωση σε κάποιες αντιλήψεις ενός ατόμου, ανεξάρτητα από την ορθότητα των αντιλήψεων αυτών.
Ο φανατισμός, η απόλυτη βεβαιότητα στις ατομικές πεποιθήσεις, η άρνηση του ειρηνικού διαλόγου και η υστερική φόρτιση των πεποιθήσεων στην εποχή μας δεν έχουν όρια. Ο φανατισμός διαψεύδει τις όποιες καλές προθέσεις και εξαπατά τις ερμηνείες και τις πρακτικές στην πολιτική, τη θρησκεία, το ποδόσφαιρο, την επιστήμη, την τέχνη και τις ανθρώπινες σχέσεις. Ο ίδιος φανατισμός αλλοιώνει την πληρότητα της αλήθειας και συνθλίβει τη μοναδικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν πρόκειται απλά για ένα προνόμιο των παιδιών που έχουν μακριά μαλλιά και φορούν μαύρα ρούχα. Πρόκειται για το φυσικό καρπό κάθε μυωπικής συνείδησης που αδυνατεί να κατανοήσει ή δεν έχει συνείδηση του μέτρου και της έκτασης της μυωπίας της.
Δογματισμός είναι η αξιωματική αποδοχή και δημόσια διατύπωση μιας θέσης, η οποία ανάγεται σε απόλυτη και αδιαμφισβήτητη αλήθεια, με παράλληλη απόρριψη κάθε αντίθετης άποψης και αντίρρησης. Ο δογματισμός σε μεγάλο βαθμό ταυτίζεται με τη μισαλλοδοξία και απολήγει σε φανατισμό με αποτέλεσμα να εκδηλώνονται φαινόμενα πνευματικών αγκυλώσεων, τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, όπως είναι η οπισθοδρόμηση του πολιτισμού, η βία, η εξαχρείωση, η αποτελμάτωση της επιστήμης και ο εξανδραποδισμός του ανθρώπινου είδους.
Η τραγικότητα του φανατικού έγκειται στο γεγονός ότι πιστεύει πως όποιος λέει κάτι που δεν του είναι ευχάριστο και σύμφωνο με τη δογματική του πίστη και αντίληψη, είναι εχθρός με σκοτεινά κίνητρα και βίαια ένστικτα που μοιραία θα εκδηλωθούν στο μέλλον. Έτσι προκαταλαμβάνει τις διαθέσεις του απέναντι στους άλλους. Όπως απόλυτη είναι η πίστη του, το ίδιο απόλυτα είναι και τα κριτήρια του: ή είναι κάποιος μαζί του ή είναι εναντίον του. Το αποτέλεσμα μιας τέτοιας διαζευκτικής λογικής δε μπορεί παρά να είναι άλλο από την καχυποψία, την αδιαλλαξία και την αντικοινωνικότητα. Γενικά ο φανατικός άνθρωπος δεν αλλάζει ούτε τις απόψεις του, ούτε και το θέμα στο οποίο έχει προσηλωθεί.
Επιπλέον ο φανατισμός αποτελεί και πνευματική τροχοπέδη, αφού στερεί το δικαίωμα στοχασμού. Η άκριτη πίστη μειώνει τη δυνατότητα γνώσης, άρα και επίγνωσης της αντικειμενικής αλήθειας. Η εξ αποκαλύψεως «αλήθεια», είναι η μόνη που εξασφαλίζει στο φανατικό εσωτερική επάρκεια, του στερεί όμως την κριτική διάθεση για να εξετάσει την ορθότητα των όσων πιστεύει και την ηθική που διέπει τον τρόπο με τον οποίο τα υποστηρίζει. Έτσι χάνει την πολυτιμότερη μορφή ελευθερίας, την ελευθερία της σκέψης, αλλά και την αξιοπρέπειά του. Ο κυριευμένος από το πάθος του φανατισμού άνθρωπος γίνεται απάνθρωπος, ωμός, σκαιός και εν τέλει αποξενώνεται.
Κάθε άνθρωπος πρέπει να δοκιμάσει σε κάποια φάση της ζωής του, να βυθιστεί στον κρατήρα του ηφαιστείου, κάνοντας τη θυσία του φως και το παράδειγμά του πρότυπο. Καθένας από εμάς πρέπει να έχει απόλυτη επίγνωση των δυνατοτήτων του και των αδυναμιών του. Η αλήθεια για τον άνθρωπο είναι το δυναμικό σύνολο των θεωρητικών, των γνωστικών και των εμπειρικών, βιωματικών σχημάτων τα οποία του επιτρέπουν τη μέγιστη δυνατότητα ισορροπίας και αυτοπραγμάτωσης. Από την στιγμή που αρχίζει ο άνθρωπος να καταλαβαίνει τον κόσμο, πρέπει να έχει συνείδηση, ότι ο βίος του είναι πεπερασμένος και ο χρόνος που χάνεται σε ανούσιες ενασχολήσεις δεν επανέρχεται ποτέ.
