(ο σωστός διάλογος)

ο σωστός διάλογος

Γράφει ο Τάσος Παλιεράκης

Κύριε Διευθυντά,

Σας έχω δηλώσει και προφορικά ότι εκτιμώ ιδιαίτερα την τακτική σας, να δίνετε θέση στην εφημερίδα σας σε κάθε Ρεθεμνιώτη ή και σε άλλους.

Αξιοσημείωτο πάντως είναι ότι στις δημοσιεύσεις, στην εφημερίδα σας, περιλαμβάνονται υψηλού επιπέδου κείμενα, κοινωνικού, πολιτιστικού, καλλιτεχνικού, οικονομικού, επιστημονικού, φιλοσοφικού, ιστορικού και άλλων θεμάτων γενικότερου ενδιαφέροντος κείμενα τα οποία προάγουν το πνευματικό επίπεδο, επίκαιρη ειδησεογραφία, αθλητικά, καθώς επίσης και κείμενα με θέσεις και απόψεις, στα οποία συχνά παρουσιάζεται και η διατύπωση αντίθετων θέσεων και απόψεων.

Αυτή η τελευταία περίπτωση συνιστά γραπτό διάλογο ο οποίος, για την πληρότητά του, θα πρέπει να ακολουθεί τους κανόνες οι οποίοι ισχύουν για τη διεξαγωγή κάθε διαλόγου, είτε γραπτού είτε προφορικού.

Δε θεωρώ άσκοπο να υπενθυμίζω ότι διάλογος σημαίνει συνδιάλεξη, συνομιλία, συζήτηση μεταξύ δύο ή περισσοτέρων προσώπων τα οποία εκφράζουν εκ περιτροπής τις ιδέες τους ή τα συναισθήματα τους.

Ο διάλογος, κατά γενική παραδοχή, αποτελεί μία τεχνική συζήτησης και ομιλίας στην αναζήτηση του σωστού.

Σε σχόλια στο internet για τον τρόπο που γίνεται ο διάλογος, από τους νεοέλληνες, αναφέρεται ότι:

«Ο Έλληνας γενικά είναι κακός συζητητής. Δεν ξέρει να ακούει με προσοχή κάποιον ομιλητή και επιστρατεύει ένα σωρό σοφιστικά επιχειρήματα για να τον αποτρέψει».

«Όπου δυο Ρωμιοί ο ένας αυτοσχεδιάζεται σε ρήτορα και ο άλλος αγωνίζεται να τον διακόψει».

Στην προσπάθεια τους αυτή, ο καθένας από τους συζητητές, «τις περισσότερες φορές καταφεύγει σε χειρονομίες και στην υπερύψωση της φωνής, για να υπογραμμίσει τις ιδέες του, να πείσει τους άλλους συζητητές του, για γνώμες που δεν έχουν κανένα λογικό έρεισμα)).

Στις κακές συνήθεις των νεοελλήνων αναφέρεται επίσης η τέλεια έλλειψη διαλόγου ανάμεσα σε νέους και ηλικιωμένους.

Συμπληρώνοντας τα προαναφερόμενα θα έλεγα ακόμη ότι ο συζητητής, ο οποίος δεν έχει επιχειρήματα και αδυνατεί να αντιμετωπίσει το συνομιλητή του, πολλές φορές καταφεύγει και σε προσωπική επίθεση κατά του συνομιλητού του, ακόμη δε και κατά των μελών της οικογένειάς του.

Ο Παπανούτσος, το κύρος του οποίου ουδέποτε αμφισβητήθηκε, από οποιονδήποτε, αναφέρει σχετικά ότι ο συνομιλητής της κατηγορίας αυτής (αυτός δηλαδή που δεν έχει βάσιμη και θεμελιωμένη επιχειρηματολογία), είναι δύστροπος, έχει εριστική τάση και προσπαθεί να ξεφύγει. Περαιτέρω δεν είναι συνεπής με τις σκέψεις του και τον εαυτό του, δεν δίνει απαντήσεις για το συγκεκριμένο θέμα και μεταπηδά σε άλλο θέμα και σε κάθε περίπτωση επιδιώκει την κατατρόπωση του συνομιλητού του.

Συνεχίζοντας ο Παπανούτσος αναφέρει ότι ο διάλογος στις περιπτώσεις αυτές εκτραχύνεται και εκτρέπεται σε βρισιές και απειλές.

Πρόκειται για μια χυδαία μορφή διαλόγου, κατά τον οποίο τα άτομα δεν διαλέγονται ούτε συνεννοούνται, αλλά εκφράζουν εχθρικά συναισθήματα το ένα κατά του άλλου.

Έτσι θεωρώ ότι ο συνομιλητής της προαναφερόμενης κατηγορίας, μοιάζει με τον Πρωταγόρα, ο οποίος αντιλαμβάνονταν το διάλογο σαν αγώνα λόγων, από τον οποίο ο ένας συζητητής έβγαινε νικητής και ο άλλος ηττημένος. Έτσι, ο συνομιλητής ενδιαφερόταν για την υπερίσχυση της άποψης του σε μια συζήτηση για τη νίκη.

Αντίθετα, ο Σωκράτης έβλεπε το διάλογο σε συνεργασία ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα άτομα, με σκοπό την εύρεση της αλήθειας. Αυτή, κατά τον Σωκράτη, πρέπει να βγαίνει νικήτρια από μια συζήτηση.

Ο Παπανούτσος αναφέρει επίσης ότι όλοι καταλαβαίνουμε ότι ο διάλογος ανάμεσα σε «αδαείς» και ανίδεους είναι εικονικός διάλογος. Δεν πετυχαίνεται με αυτόν η λύση κανενός προβλήματος. Δικαιώνεται μόνο σαν επικοινωνία, σα συζήτηση χάρη της συζήτησης ή σαν προσπάθεια λύσης ενός προβλήματος με ανεπαρκείς όμως προϋποθέσεις, με φτωχά μέσα.

Εγώ, συμπληρώνοντας θεωρώ ότι ο διάλογος της κατηγορίας αυτής θα πρέπει να διακόπτεται αμέσως.

Ο διάλογος είναι μία λέξη της καθημερινότητας, με αυτονόητο περιεχόμενο, το οποίο όμως δυσκολευόμαστε να το καταλάβουμε, τόσο ως προς την τεχνική του όσο και ως προς τους όρους διεξαγωγής του.

Η αναφορά μου σήμερα, στο θέμα αυτό, γίνεται επειδή θεωρώ ότι ο διάλογος, με οποιαδήποτε έννοια και αν θα δοθεί στον όρο αυτόν, αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό εργαλείο για την αναζήτηση της αλήθειας.

Είναι ήδη γνωστό ότι η αλήθεια δεν είναι κάτι χειροπιαστό. Έτσι η αναζήτηση της αλήθειας ακολουθεί μία πορεία, η οποία αρχίζει από βασικές γνώσεις ή όπως αναφέρεται από γνώσεις κατώτερης βαθμίδος και προχωρεί σε γνώσεις ανώτερου επιπέδου ή όπως επίσης αναφέρεται σε γνώσεις ανωτέρας βαθμίδος.

Είναι γνωστό ότι κάθε άνθρωπος ομιλεί και εκφράζεται με το δικό του τρόπο.

Αυτό σημαίνει ότι ο καθένας μας έχει το δικό του «χαρακτήρα», ο οποίος τον διακρίνει και για την πολιτιστική του ταυτότητα, κατά τη συνομιλία στην οποία συμμετέχει.

Στα προαναφερόμενα πλαίσια με το διάλογο που γίνεται μπορεί (και θα έλεγα συνηθίζεται, σε πολλές περιπτώσεις) μία συγκεκριμένη θέση που εκφράζεται να έχει και μία άλλη, αντίθετη θέση.

Η συζήτηση υπό μορφή διαλόγου είναι ο καλύτερος τρόπος να εκθέσει κάποιος τις απόψεις του.

Με τον τρόπον αυτόν ο ομιλητής έχει ανταπόκριση ή εναντίωση στις απόψεις του, όποιες και αν είναι και προβληματιζόμενος αποφασίζει.

Ο διάλογος είναι μία μέθοδος, για την αναζήτηση του σωστού, η οποία χρησιμοποιείται από αρχαιοτάτων χρόνων ιδιαίτερα από τους αρχαίους φιλόσοφους.

Αναφέρεται επίσης ότι ο διάλογος αποτελεί μία μορφή διδασκαλίας, η οποία έχει για βασικό χαρακτηριστικό τη συζήτηση μεταξύ του μαθητή και του διδασκάλου.

Οι ειδικοί έχουν αποφανθεί ότι ο διάλογος επικεντρώνει την προσοχή του μαθητή και τον διευκολύνει μέσα από τις ερωτήσεις και τις παρατηρήσεις του, να κατανοήσει την ουσία του διδασκόμενου αντικειμένου.

Οι ερευνητές έχουν παρατηρήσει επίσης ότι, με το διάλογο,

προκαλείται η αυτενέργεια των μαθητών και στη δική μας περίπτωση των ακροατών ή αναγνωστών, αναλόγως, αναπτύσσεται η κρίση τους και γεννάται σ' αυτούς η επιθυμία για περαιτέρω έρευνα και μάθηση.

Νομίζω αυτός πρέπει να είναι ο στόχος μας, σε κάθε διάλογο γραπτό ή προφορικό.

H τεχνική του διαλόγου, έχει ήδη οριοθετηθεί και αναφέρεται ως η επιστήμη της διαλεκτικής.

Η λέξη διαλεκτική η οποία πρέπει να θεωρηθεί ως ίδιας έννοιας με τη λέξη διάλογος, προέρχεται από την Ελληνική λέξη «διαλέγομαι» που σημαίνει, συζητώ με απώτερο σκοπό την εύρεση της αντικειμενικής πραγματικότητας (ή όπως συνηθίζουμε να λέμε την εύρεση της αλήθειας).

Διαβάζοντας τις εγκυκλοπαίδειες από τις οποίες προέρχονται, κατά κύριο λόγο, όσα σήμερα παρουσιάζω, εύκολα διαπιστώνεται ότι η διαλεκτική, η οποία αρχίζει να ερευνάται από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι που εξελίχθηκε σε επιστήμη, έχει απασχολήσει μεγάλο αριθμό διανοούμενων. 

Είναι αυτονόητο ότι δεν είναι σκόπιμο και ακόμη ότι δεν μπορούμε σήμερα, σ' αυτή την αναφορά να ασχοληθούμε με τη διαλεκτική υπό την έννοια που έχει αντιμετωπισθεί από τους φιλόσοφους αλλά και από την επιστημονική της θεμελίωση.

Εμείς περιοριζόμαστε σήμερα στον όρο διάλογος, ο οποίος στην περίπτωση μας, σχολιάζεται από την πρακτική του πλευρά.

Επαναλαμβάνεται ότι λέγοντας διάλογο εννοούμε συνομιλία, συζήτηση μεταξύ δύο ή περισσοτέρων προσώπων, τα οποία μπορούν να παίρνουν το λόγο και να ομιλούν ή και να γράφουν.

Θεωρώ επίσης αναγκαίο να επισημάνω από την αρχή, ως γενικό κανόνα, ότι για ένα εποικοδομητικό διάλογο, όποιος παίρνει το λόγο ή όποιος γράφει απαντώντας στο θέμα που τίθεται, θα πρέπει να είναι ήρεμος και απαθής τόσο στο λόγο όσο και στη γραφή του.

Ως βασικά χαρακτηριστικά του διαλόγου αναφέρονται και τα ακόλουθα:

- Οι συζητήσεις πρέπει να γίνονται με λέξεις που χρησιμοποιούνται στον καθημερινό λόγο.

Αυτό σημαίνει ότι πολλές φορές μπορεί να διαπιστωθεί ότι παραβαίνουμε τους κανόνες της γραμματικής και του συντακτικού, στη διατύπωση των απόψεων μας, διαπίστωση η οποία όμως θα πρέπει να θεωρηθεί χωρίς σημασία.

- οι φράσεις θα πρέπει να λέγονται και να βγαίνουν αυθόρμητα, σύμφωνα με το χαρακτήρα και τη συναισθηματική κατάσταση του καθενός που ομιλεί, κατά τη στιγμή που εκφράζεται, με τον προφορικό λόγο.

- ο καθένας που ομιλεί κατά τη διατύπωση της απόψεως του, δεν πρέπει να εκνευρίζεται

- στον προφορικό διάλογο ο καθένας που ομιλεί κατα τη διατύπωση της απόψεως του δε διακόπτεται.

Ακολουθώντας τους προαναφερόμενους κανόνες:

- ακούμε τις θέσεις των ομιλητών, αξιολογούμε την επιχειρηματολογία όλων, κρίνουμε τις αντίθετες με τις δικές μας απόψεις και συμπεραίνουμε ο καθένας για τον εαυτό του

- δεν παρατηρούνται ή το ορθότερο ελαχιστοποιούνται οι αντιθέσεις μεταξύ των συνομιλητών, γεγονός το οποίο σπουδαίως συμβάλει ώστε το πνευματικό επίπεδο των συνομιλητών να είναι κατά το δυνατόν υψηλότερο

- οι συζητήσεις γίνονται σε ήρεμη ατμόσφαιρα, η οποία διευκολύνει την κατανόηση όσων ακούστηκαν, από όλους όσους συμμετείχαν στη συζήτηση

Ως γενικοί κανόνες, για έναν σωστό διάλογο, μπορούν να αναφερθούν επίσης και τα ακόλουθα:

- όποιος παίρνει το λόγο οφείλει να λέει τη γνώμη του σεμνά και με ήρεμη φωνή.

Αυτός θεωρείται ο καλύτερος τρόπος για να πείσει, για το σωστό των απόψεων του

- ο καθένας που παίρνει το λόγο σε κάθε περίπτωση οφείλει να συμπεριφέρεται με ευγένεια και ως προς τη συζήτηση να είναι καταδεκτικός

- η ολιγολογία και η σεμνότητα είναι προσόντα τα οποία είναι πολύ χρήσιμα για ένα διάλογο

- ο διάλογος, κατά κανόνα, συνεπάγεται και αντίλογο, όμως, σε κάθε περίπτωση οι συνομιλητές οφείλουν στον αντίλογο τους να λογομαχούν χωρίς μίσος

- η σωστή συμμετοχή στον προφορικό διάλογο απαιτεί να ακούμε με προσοχή και με ανοικτή καρδιά, να περιμένουμε το συνομιλητή μας να ολοκληρώσει και μετά να απαντούμε. Οφείλουμε να ακούμε τους άλλους και αφού ολοκληρώσουν να παίρνουμε το λόγο.

Συμπερασματικά μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο καλύτερος τρόπος για έναν σωστό διάλογο απαιτεί περαιτέρω να

- συγκροτούμε τη σκέψη μας προκειμένου να αναπτύξουμε τις θέσεις και την επιχειρηματολογία μας κατά τη συζήτηση κάθε θέματος,

- οδηγούμεθα στο να συγκροτήσουμε τις πράξεις και τη συμπεριφορά μας κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο,

- σεβόμαστε το συνομιλητή μας και να τον ακούμε με προσοχή, χωρίς πάθος, ακόμη και όταν διατυπώνει απόψεις αντίθετες με τις δικές μας.

Έτσι ο διάλογος μας βοηθά να βελτιώνουμε τον εαυτό μας, προς όφελος όλων.

Τελειώνοντας εύχομαι να έχουν απήχηση τα προαναφερόμενα σε όλους όσους στο διάλογό τους συμπεριφέροντε κατά τρόπο διαφορετικό από όσα πρέπει να τηρούνται για έναν σωστό διάλογο.