Αγαπητοί μου, δράττομαι της ευκαιρίας να λύσω την απορία

Του ΝΙΚΟΥ ΣΚΑΡΒΕΛΗ

Αγαπητοί μου, δράττομαι της ευκαιρίας να λύσω την απορία φίλων και αναγνωστών για μια φράση σε προηγούμενο αρθράκι μου. Η επίμαχη φράση ήταν ότι ορισμένοι έχουν μείνει «την εποχή που δένουν τα σκυλιά με τα λουκάνικα». Για την κατανόηση αυτής της φράσης θα παραθέσω παλιότερα γεγονότα και ιστορίες της Ρεθεμνιώτικης ζωής.

Τα πέτρινα χρόνια μετά τον εμφύλιο που η Ελλάδα βγήκε πάμπτωχη και λαβωμένη από τον αδελφοκτόνο αυτόν πόλεμο και που η φτώχεια ήταν πιο εμφανής στα ψηλά ορεινά χωριά. Ο καημένος ο χωρικός κατέβαινε με το γαϊδουράκι του, που στα σκαρβέλια είχε κρεμασμένο κανέναν κούκλι, ένα καλαθάκι με δέκα - δεκαπέντε αυγά, δυό - τρία ξύλα για να τα πουλήσει και να πάρει κάτι για τη φαμελιά του.

Ο άνθρωπος διαλαλούσε τα προϊόντα του μέσα στην πόλη λέγοντας έχω έναν κούκλι, δέκα αυγά, ξύλα, αστιφίδες και προσέξτε… και μια δούλα. Εκείνη την εποχή τα καθώς πρέπει σπίτια έπρεπε να έχουν και τη δούλα τους (δεν την έλεγαν καν υπηρέτρια). Η καημένη νέα μικρή κοπέλα έμπαινε στο σπίτι και ήταν πράγματι δούλα. Έμενε στο πλυσταριό που ήταν συνήθως ή στο υπόγειο ή στο δώμα. Ένα δωματιάκι που είχε τις γούρνες για την μπουγάδα, καθώς και το κρεβατάκι που κοιμόταν η υπηρέτρια, αφού είχαν «ξεραθεί» τα αφεντικά. Βέβαια δεν την χρησιμοποιούσαν μόνο για τις δουλειές του σπιτιού, αλλά πολλές φορές εξυπηρετούσε, παρά τη θέλησή της, το αφεντικό, καθώς επίσης βοηθούσε στο να ανδρωθούν οι κανακάρηδες των αφεντάδων της. Πού να τολμήσει να παραπονεθεί… Την άφηναν νηστική, την έδερναν και δεν έβρισκε ποτέ το δίκιο της, γιατί θα πίστευαν τον «αξιοπρεπή» κύριο τάδε και όχι τη δούλα.

Πρόλαβα ορισμένες τέτοιες κυρίες που είχαν μείνει ανύπαντρες, και όταν ρώτησα γιατί η κυρία Χ δεν παντρεύτηκε, η απάντηση «την απάτησε το αφεντικό της ή την απάτησε ο γιος του αφεντικού και δεν την πήρε».

Κάποια μέρα βρέθηκα σε παρέα που ήταν και μια χήρα διευθυντού Α.Τ.Ε., η οποία αναπολούσε με νοσταλγία τον παλιό καιρό λέγοντας «όταν κατέβαιναν οι χωρικοί στην τράπεζα που εργαζόταν ο μακαρίτης, το τι μας έφερναν δεν λέγεται. Τι κουνελάκια, τι κοτούλες, τι αυγά και άλλα είδη!!!». Βέβαια όλα τσαμπέ… Και όλα αυτά για να διεκπεραιώσει τη δουλειά του στην τράπεζα, που ήταν το αυτονόητο. Θα έπρεπε να πάει πεσκέσι σε αυτούς που τάχα του ’καναν την εξυπηρέτηση.

Επειδή είμαστε λαός που δεν μπορούμε να δώσουμε μια λύση στις μεταξύ μας διαφορές καταφεύγαμε στα δικαστήρια και θα έπρεπε να έχουμε δικηγόρο για συμπαράσταση. Αλίμονο σε αυτόν που δεν είχε να πληρώσει το δικηγόρο. «Δεν έχεις λεφτά για την αμοιβή μου, να μου δώσεις κείνονα το λιόφυτο ή κείνονα το σόχωρο. Και έτσι του έπαιρναν την περιουσία του μαύρου…

Το χειμώνα που δεν υπήρχε αγροτική παραγωγή αναγκαζόταν ο κόσμος να ψωνίζει με πίστωση. Πήγαινε στον έμπορο ψώνιζε και τα έγραφε στο τεφτέρι. Το καλοκαίρι δούλευε ο αγρότης και πήγαινε τα προϊόντα του στον έμπορο και στο τέλος ποτέ δεν ξεχρέωνε. Για να του δείξε δε τι καλός άνθρωπος ήταν του έλεγε «γιάε, ούτε μου χρωστάς ούτε σου χρωστώ, αλλά για να δεις ήταν λοής άνθρωπο έχεις μπροστά σου, πάρε και δυο κιλά κουκιά, ένα κιλό φασούλες και δυο χαρτιά μακαρόνια. Ο φουκαράς καταλάβαινε αλλά δεν μπορούσε να πει τίποτα, γιατί ερχόταν ο χειμώνας και τι ήθελε να κάνει. Ήθελε να κρατήσει μια πόρτα ανοιχτή για να μην πεινάσει η φαμελιά του.

Κατέβαζε ο αγρότης ένα ασκί λάδι, το πήγαινε στον έμπορο, άσε που τον έτρωγε στο ζύγι, του έβγαζε και το λάδι 20 οξέα. «Προικιό μπρε για την Παναγία, προικιό». Τι να κάνει ο παραγωγός, την κατάπινε γιατί του χρειαζόταν τα λεφτά για να παντρέψει τη θυγατέρα του ή να γιατρέψει το παιδί του.

Σε μια φιλική μου οικογένεια αρρώστησε η μητέρα και έφεραν το γιατρό στο σπίτι, Σάββατο βράδυ, όπου έμεινε πολλές ώρες ο γιατρός και βοήθησε την άρρωστη. Όταν τον ρώτησαν τι χρωστούσαν, τους είπε ένα ποσό εξωφρενικό για την εποχή, και απαίτησε άμεση καταβολή. Ο άνθρωπος πήγε στη γειτονιά, αλλά που να βρεθούν τόσα λεφτά. Έτσι φεύγοντας ο γιατρός του είπε: Ή μου φέρνεις τα λεφτά τη Δευτέρα ή μου δίνουν κείνονα το χωραφάκι στο τάδε μέρος. Ήξερε που βρισκόταν και το χωραφάκι και ποιανού ήταν…

Κατά πηγή μεριά, άλλοι άρχοντες της εποχής, οι κυρίες τους καθόταν στο μπαλκόνι και με τα κιάλια παρακολουθούσαν τους εργάτες να μη φάνε τα σταφύλια στον τρύγο. Από αυτές τις οικογένειες δεν έχει μείνει κανείς. Βέβαια η περιουσία αυτή φαγώθηκε από τους κληρονόμους με έναν διαφορετικό τρόπο.

Άλλη κυρία της υψηλής κοινωνίας του Ρεθύμνου εκείνης της εποχής, κούρευε τη δούλα ala garcon, της έβαζε μια μαύρη ρόμπα ή μπλε σκούρα και την υποχρέωνε να περπατά πέντε μέτρα πίσω της και στη δεξιά μεριά. Και όταν πήγαινε στην privee εκκλησία της  και αυτή και η υπηρέτρια έλεγαν το πάτερ ημών στα γαλλικά.

Βέβαια κάθε κανόνας έχει και τις εξαιρέσεις του. Και ξέρω πραγματικά αρχόντισσα που έστελνε τις υπηρέτριες και «έπαιρναν ψαλίδι», γινόταν δηλαδή μοδίστρες, τους έκανε την προίκα και τις πάντρευε η ίδια. Είχα την τύχη και την ευτυχία να γνωρίζω προσωπικά αυτή την ΚΥΡΙΑ Χ.Σ.

Έτσι φίλοι μου μεγαλουργούσαν οι άρχοντες εκείνης της εποχής στο Ρέθυμνο των γραμμάτων και της σοβαροφάνειας, που απόγονοί τους θεωρούν τους εαυτούς τους παράγοντες, σύμφωνα με τη νοοτροπία τους, που μόνο αυτοί πρέπει να έχουν γνώμη και άποψη. Ευτυχώς έχουν μείνει λίγοι. Και όπως λέει ο σοφός λαός «διαολομαζέματα, ανεμοσκορπίσματα». Δεν θέλω να φέρω παραδείγματα, αλλά κατ’ ιδίαν όποιος έχει απορία θα του πω ποιοι είναι.

Στην αρχαία Αθήνα, φίλοι μου, οι δημοκρατικοί άνθρωποι και σύμφωνα με την ιδεολογία των σοφιστών, αμφισβητούσαν φανερά την οικογενειοκρατία και το δικαίωμα του κληρονομικού αξιώματος. Θεωρούσαν ότι οι άνθρωποι όταν είναι τίμιοι και άξιοι μπορούν να αναλάβουν και να φέρουν εις πέρας κάθε αξίωμα. Από πότε λοιπόν ένας απλός πολίτης δεν έχει το δικαίωμα να εκφράζει την άποψή του σε μια ισότιμη και δημοκρατική κοινωνία και γιατί πρέπει να είναι παράγοντας για να εκφράσει την προσωπική του άποψη;