Οι καιροί είναι κρίσιμοι, ακριβώς γιατί και τα υποκείμενα είναι σε κρίση, πρωτίστως σε κρίση εννοιολογική και αξιακή.
Οι καιροί είναι κρίσιμοι, ακριβώς γιατί και τα υποκείμενα είναι σε κρίση, πρωτίστως σε κρίση εννοιολογική και αξιακή. Πολλά ζητήματα έχουν αναδυθεί, τα οποία η οικονομική κρίση τα κάνει να φαίνονται ακόμα καλύτερα, ώστε να μην υπάρχει στο εξής καμία δικαιολογία ότι οι αντικειμενικές συνθήκες μας διέλυσαν. Μπροστά στην επικείμενη «καταστροφή» υπάρχει και η ελπίδα της κινητοποίησης και της αντίστασης. Στην κοινή προσδοκία ενός καλύτερου μέλλοντος η ενεργή στάση των πολιτών είναι το μοναδικό ανάχωμα απέναντι στις σκληρές αντικειμενικές συνθήκες και σε μια πραγματικότητα που συνθλίβει το άτομο, πρώτα ως τέτοιο και μετά οικονομικά. Έτσι η ελπίδα για μια αντιστροφή αυτού που απευχόμαστε μπορεί να γεννηθεί ακριβώς γιατί αυτό που απευχόμαστε βρίσκεται κοντά ή είναι ήδη παρόν και εμείς μέσα σε αυτό.
Το αξιακό πλαίσιο και οι θεσμοί, που γέννησε το κράτος πρόνοιας στα τέλη του 19ου αιώνα και μέχρι το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχουν κλυδωνιστεί ανεπανόρθωτα. Η κληρονομιά των αξιών του Διαφωτισμού δοκιμάζεται σε όλο τo πλαίσιο των κοινωνικών σχέσεων: στις σχέσεις της πολιτικής εξουσίας με τον πολίτη, στην έννοια της δικαιοσύνης, στην εφαρμογή των νόμων, στο μεταναστευτικό ζήτημα, στην εκπαίδευση, σε ευρύτερα ζητήματα που έχουν να κάνουν με την ίδια την αξία της ανθρώπινης ύπαρξης. Όλα αυτά τα ανοιχτά ζητήματα απαιτούν μια γενική θεώρηση ώστε να αναδειχθεί η πραγματική πηγή που τα κάνει να παρουσιάζονται με τη σημερινή τους μορφή. Τα εννοιολογικά εργαλεία που μας κληροδότησε ο Διαφωτισμός δείχνουν να έχουν ακυρωθεί από την ίδια τους την έννοια, η οποία έχει διαμορφωθεί μέσα στον ιστορικό χρόνο και παγιωθεί στη σημερινή προβληματική της μορφή. Μέσα σε αυτή τη ρευστή κατάσταση αξίες που θεωρούνταν ως κοινή κληρονομιά του πολιτισμένου κόσμου θα δοκιμαστούν για μία ακόμη φορά μέσα σε μια πραγματικότητα που αμφισβητεί την ύπαρξή τους. Θα δούμε να βγαίνουν στο προσκήνιο σκέψεις ολοκληρωτικές και βίαιες, που δεν θα αρκούνται πια στο θεατρινισμό τους, σε μια παράσταση επίδειξης, αλλά θα έχουν την αξίωση να δράσουν στο όνομα του πολιτισμού, αγνοώντας κάθε αξία και αυτή της ανθρώπινης ύπαρξης ακόμη.
Η σημερινή κρίση πρέπει να μας κάνει να δούμε καθαρά τον κίνδυνο, να επικρατήσουν φωνές απόλυτες στα πεδία αντιπαράθεσης και τριβής, σκέψεις δογματικές, άκαμπτες και ολοκληρωτικές. Οι μεταρρυθμίσεις που στον καιρό του μνημονίου έχουν εξαγγελθεί να γίνουν ή γίνονται δεν πρέπει να θεωρείται αυτονόητο ότι κλείνουν στην έννοιά τους την πεποίθηση ότι η ευημερία του πολίτη περνάει μέσα από αυτές. Οι οικονομικές ανισότητες, η περιστολή των εργασιακών δικαιωμάτων, η διεύρυνση της φτώχειας και η διατήρηση της πολιτικής αυθαιρεσίας, μπορούν μέσα στη ρευστότητα των συνθηκών να αντιστρέψουν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα των μεταρρυθμίσεων αυτών. Το ίδιο και κάποιες ακραίες φωνές που ηχούν δυνατά, σαν αυτές που κάποτε άκουγαν οι Εβραίοι από τα μεγάφωνα του Άουσβιτς και των άλλων στρατοπέδων συγκέντρωσης. Ήταν φωνές που πρόσταζαν, έδιναν παραγγέλματα και αντηχούσαν την κενότητα των ανθρώπων που πίστευαν στην ισχύ τους. Αυτές οι φωνές δεν χρειάζονται πια, ούτε και τα μεγάφωνά τους.
Οι φράχτες, όμως, που κάποτε είχαν υψωθεί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης μένουν ακόμη όρθιοι εκεί. Αφού τσαλαπάτησαν τον ίδιο τον άνθρωπο στέκουν εκεί να μας το θυμίζουν...
Zαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος
