Αν λάβουμε υπόψη το ηθικό αξίωμα «ψυχή του πολιτισμού είναι ο πολιτισμός της ψυχής»
Αν λάβουμε υπόψη το ηθικό αξίωμα «ψυχή του πολιτισμού είναι ο πολιτισμός της ψυχής», μπορούμε με ασφάλεια να δεχτούμε ότι η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελεί τον ασφαλέστερο δείκτη του πολιτισμού μιας κοινωνίας και του κόσμου ολόκληρου, αφού είναι η ουσία του ανθρωπισμού, του πολιτισμού της ψυχής.
Δίκαια, λοιπόν, με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το 2007 καθιερώθηκε η Παγκόσμια Ημέρα Κοινωνικής Δικαιοσύνης και γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 20 Φεβρουαρίου, όπως η αυριανή Κυριακή.
Δυστυχώς, όμως, λίγες έννοιες παραποιούνται όσο αυτή της κοινωνικής δικαιοσύνης, με αποτέλεσμα να γίνεται συνήθως εύκολο εργαλείο λαϊκισμού. Αλλά και η έννοια της ισότητας, που σ’ όλα τα θεωρητικά κείμενα περί «κοινωνικών συμβολαίων» συνδέεται μαζί της ως βασικότερη συνώνυμή της, δεν έχει καλύτερη τύχη, γεγονός που επιβάλλει τη διείσδυση σ’ όλο το βάθος και πλάτος της έννοιας.
Σύμφωνα με το λεξικό, «ισότητα σημαίνει ότι όλοι οι άνθρωποι ανεξάρτητα από διαφορές έχουν ίσα δικαιώματα». Πιο αναλυτικά, κανείς δεν αποκλείεται από τις συνταγματικά κατοχυρωμένες ελευθερίες του πολίτη, που αναφέρονται στην προσωπική ασφάλεια, την τιμή, την εργασία, την εκπαίδευση, την ενημέρωση, την έρευνα, την ψυχαγωγία, την έκφραση, το «εκλέγειν» και «εκλέγεσθαι», τη θρησκευτική λατρεία ή την εξέλιξη.
Πέρα όμως από αυτά, η ισότητα ανταποκρίνεται στο πραγματικό της περιεχόμενο, αν δεν συνδυάζεται με την αξιοκρατία; Ασφαλώς όχι. Ισότητα δε σημαίνει ισοπέδωση ικανοτήτων και προσφορών. Δε σημαίνει ότι άξιοι και ανάξιοι θα έχουν την ίδια αμοιβή. Η ισοπέδωση αποθαρρύνει τον άξιο και αποθρασύνει τον ανάξιο. Όπως η απόλυτη δικαιοσύνη ισοδυναμεί με απόλυτη αδικία, έτσι και η απόλυτη ισότητα ισοδυναμεί σε απόλυτη ανισότητα, αφού εξισώνει τα άνισα. Μόνο απόλυτη ισότητα αριθμών υπάρχει. Και οι άνθρωποι δεν είναι αριθμοί, είναι ποιότητες· ποιότητες που δεν έχουν, βέβαια, καμιά σχέση με τη ρατσιστική θεώρηση των διαφορών.
Αρκεί, όμως, η θεωρητική διακήρυξη ή η τυπική(νομική) κατοχύρωση της ισότητας και της αξιοκρατίας; Ασφαλώς όχι. Οι ίσες ευκαιρίες προϋποθέτουν και τις αναγκαίες αντικειμενικές δυνατότητες που επιτρέπουν στους πολίτες να αξιοποιήσουν τα δικαιώματά τους. Χωρίς αυτές τα παρεχόμενα δικαιώματα καταντούν «δώρο άδωρο», η ισότητα μεταβάλλεται σε ανισότητα σε βάρος των αδύνατων και η αξιοκρατία σε επιβράβευση και διαιώνιση της ευνοιοκρατίας, αφού βλέπει τα αποτελέσματα και παραβλέπει τις αφετηρίες. Γι’ αυτό απαιτείται κοινωνική δικαιοσύνη, που βάθρο της είναι η οικονομική ισότητα (η δίκαιη κατανομή του εθνικού πλούτου) και υπόβαθρό της ο ανθρωπισμός.
Η ισότητα, λοιπόν, μόνο σε συνδυασμό με τις απαραίτητες αντικειμενικές δυνατότητες και την αξιοκρατία ολοκληρώνει και προστατεύει το πραγματικό της νόημα, την ισοτιμία, και ως τέτοια αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της δημοκρατίας και του ανθρωπισμού. Μιλάμε, δηλαδή, για μια ισότητα που δεν παραχαράσσουν οι όποιες δυνάμεις ή αδυναμίες· για μια ισότητα που δε μαζοποιεί και δεν αποτελματώνει τα άτομα μέσα στην ισοπέδωση και την ομοιομορφία. Μόνο έτσι ο άγραφος νόμος της ανισότητας δεν θα καταργεί στην πράξη το γραπτό νόμο της ισότητας.
Με μέτρο τις αυτονόητες αυτές παραμέτρους της ισότητας, πόσο πολιτισμένη, δηλαδή κοινωνικά δίκαιη να είναι η σύγχρονη κοινωνία, όταν η κοινωνική δικαιοσύνη, προβάλλεται ως ο αντιθετικός πόλος της ανάπτυξης και ανταγωνιστικότητας! Πόσο προνοητική και αυτοπροστατευτική να είναι, όταν παραβλέπεται ότι η κοινωνική αδικία προσφέρει το ισχυρό άλλοθι στην αυτοδικία, στην τρομοκρατία, στο λαϊκισμό, στο μεσσιανισμό, στο χομεϊνισμό! Αλλά και ότι είναι η φυσική μητέρα των επαναστάσεων! Τα ποτάμια οργής που ξεχύθηκαν πρόσφατα στην Τυνησία και στην Αίγυπτο δεν είναι βέβαια άσχετα με την έλλειψη Κοινωνικής Δικαιοσύνης…
Πόση κοινωνική δικαιοσύνη κατοικεί σε μια κοινωνία όπου η μωρία της μη τιμωρίας των επίορκων έγινε θεσμός! όπου τα σκάνδαλα και η διαφθορά σαρκάζονται την κάθαρση! όπου η κάθαρση αντιδρά με… άρση όχι μόνο των πάνω αλλά και των κάτω άκρων, προκαλώντας το δημόσιο περί δικαίου αίσθημα, αλλά και προσφέροντας το άλλοθι για ακραίες ενέργειες! όπου η ανοχή στην κοινωνική αδικία προωθείται μέσω της πρόκλησης αισθήματος καθολικής ενοχής! όπου το «εγώ» αντιμάχεται με λύσσα το «εμείς»!...
*Η «κοινωνική δικαιοσύνη», όσο δεν απαλλάσσεται από τα εισαγωγικά της, θα παραμένει η ευρύχωρη κατοικία της κοινωνικής αδικίας …
Γιώργος Φρυγανάκης
