Σκέφτομαι άρα υπάρχω
«Cogito ergo sum». Σκέφτομαι άρα υπάρχω. Το είχε πει ο Rene Descartes στα μέσα του 17ου αιώνα. Για να υπάρχω δηλαδή, πρέπει να συλλογίζομαι, να καθιστώ αναγνωρίσιμη με τις ενέργειές μου την ύπαρξή μου. Προφανώς δεν μπορεί κάποιος να υπάρχει δια της απουσίας του. Στις μέρες μας, υπάρχουν άνθρωποι που ζουν χωρίς να σκέφτονται, απλά «πιάνουν τον τόπο» όπως έλεγαν οι παλαιότεροι. Η επικοινωνία αποτελεί μέσο υποδήλωσης της ύπαρξης, αποτελεί επιβεβαίωση των ανθρώπων μέσα στην ίδια την κοινωνία που ζουν. Όπως δεν υπάρχουν άνθρωποι χωρίς κοινωνίες, έτσι δεν είναι νοητή η κοινωνία χωρίς επικοινωνία. Πιο συγκεκριμένα, η επικοινωνία αποτελεί πάντοτε μια πραγματικότητα και συγχρόνως ένα πολιτιστικό πρότυπο, είτε σε διαπροσωπικό, είτε σε συλλογικό επίπεδο. Ορίζεται τρισδιάστατα μέσα στον κοινωνικό χωροχρόνο, δηλαδή στο επίπεδο της ανθρωπολογικής εμπειρίας, στο επίπεδο των τεχνολογικών μέσων μετάδοσης της πληροφορίας και στο επίπεδο της εξέλιξής της ως κοινωνική λειτουργική αναγκαιότητα του σύγχρονου ανθρώπου.
Η επικοινωνία δεν είναι απλός φυσικός λόγος. Όποιος εμπλέκεται στους διαύλους της οφείλει να καθιστά σαφείς τις προθέσεις του, διευκρινίζοντας αυτό που τον ενδιαφέρει και έχοντας πειστικό έρεισμα των όσων ισχυρίζεται. Συνήθως η επικοινωνία εκλαμβάνεται από κοινωνίες «κλειστού τύπου» ως απειλή για την κουλτούρα τους και συνακόλουθα δεν τυγχάνει ευνοϊκής αντιμετώπισης. Η επικοινωνία ιστορικά -ως προσδοκία- παραπέμπει στη ρίζα κάθε ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν σημαίνει απλά μετάδοση πραγματικών ή διασπορά ψευδών ειδήσεων. Η διαδρομή «πομπός-μήνυμα-κανάλι-αποδέκτης», προϋποθέτει αντίστοιχα «σοβαρότητα -δεοντολογία - τεχνολογία- ωριμότητα πρόσληψης». Κατά κανόνα ο αποδέκτης υποτιμάται, ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με μαζική επικοινωνία. Δεν είναι όμως δυνατόν από τη μια, να αποδεχόμαστε τη νοημοσύνη των πολιτών ως πηγή δημοκρατικής νομιμότητας μέσω του καθολικού δικαιώματος ψήφου που κατέχουν και από την άλλη, να θεωρούμε το κοινό των επικοινωνιακών μέσων ευεπηρέαστο και ανεπαρκές. Τα άτομα που ακούνε ραδιόφωνο, βλέπουν τηλεόραση και διαβάζουν εφημερίδα, αυτά τα ίδια άτομα ψηφίζουν εκλέγοντας δημοκρατικά εκείνους που θέλουν να τα εκπροσωπήσουν. Πρέπει λοιπόν να αποφασίσουμε, αν οι πολίτες είναι άξιοι εμπιστοσύνης ή όχι. Θεωρώ ότι είναι.
Έχουμε περάσει από τη διαπροσωπική επικοινωνία στην επικοινωνία του πληκτρολογίου και της οθόνης. Τα δισεκατομμύρια χρηστών που «συνωστίζονται» στα «social media» όπως το Face-book και το Twitter, δεν επικοινωνούν. Ανταλλάσουν δεδομένα και αναλώνονται σε απλές, φτηνές και παιγνιώδεις αλληλεπιδράσεις. Παλιότερα υπήρχε περισσότερη γνώση και λιγότερη πληροφορία. Σήμερα, η επικοινωνία με τον τεράστιο όγκο πληροφορίας που υπάρχει, εμφανίζεται ως μια ισχυρή αντίσταση στη γνώση. Γνωρίζουμε την τιμή πολλών πραγμάτων, χωρίς να κατέχουμε την αξία κανενός. Έχουμε αφθονία πληροφοριών που έχουν υποκαταστήσει την ίδια την γνωστική ανάλυση. Αρκούμαστε στο «βουητό» της πληροφορίας και την εκλαμβάνουμε ως γνώση.
Παρελθόν, παρόν και μέλλον συσσωματώνονται. Η περιήγησή στο διαδίκτυο αποτελεί μηχανική περιδιάβαση αδιάφορων χρηστών σε άχρονες θέσεις. Αν η φιλοσοφία εκφράζεται σε μια κλίμακα του χρόνου και διατυπώνει μια άποψη για το χώρο, η σημερινή επικοινωνία ισοπεδώνει το χώρο και το χρόνο, δημιουργώντας τον κόσμο του στιγμιαίου. Η διαχείριση της επικοινωνίας από απόσταση, χωρίς σύνορα, χωρίς διάρκεια και ενίοτε χωρίς φραγμούς, παρέχει μια πρωτοφανή αίσθηση δύναμης. Το ποσοστό των ηλεκτρονικά αναλφάβητων μπορεί να μειώθηκε, αλλά πολλοί από αυτούς διαχέουν πληροφορία, χωρίς να κατέχουν γνώση. Το ανησυχητικό είναι ότι αυτή η υποσυνείδητη προβολή ισχύος δεν είναι ενοχλητική στους αποδέκτες της, επειδή όλα φαίνονται σαν παιχνίδι. Ένα παιχνίδι σε πείσμα της ανίας μας.
ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Κ. ΑΚΟΥΜΙΑΝΑΚΗΣ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ
E-mail: [email protected]
