Ι. «Όταν θέλεις πάρα πολύ...
Ι. "Όταν θέλεις πάρα πολύ κάτι, όλο το σύμπαν συνωμοτεί για να τα καταφέρεις», ανέφερε ένας «μεγάλος» συγγραφέας των λογοτεχνικών στηλών με τα ευπώλητα βιβλία. Όταν η σκέψη ουδετεροποιείται δίνει τη θέση της σε έναν μεταφυσικό λόγο που έχει από πριν συμμαχήσει με το μύθο. Δεν θέλω κάτι ή κάποιος να συνωμοτήσει για εμένα, δεν θέλω να πιστεύω ότι το καλό βρίσκεται σε κάτι που απαιτεί για την πραγμάτωσή του τη συνομωσία. Κάτι τέτοια τσιτάτα, όπως και πολλά άλλα που για λόγους ιδεολογικούς και μη, εκτοξεύονται δεξιά και αριστερά, στερούνται και σοβαρότητας και προπάντων στερούνται νοήματος. Είναι η σκέψη πίσω από αυτά που στερείται νοήματος. Η σκέψη δεν χρειάζεται καμία συνομωσία για την πραγμάτωσή της. Το αντίθετο θα έλεγα. Όταν η σκέψη συνωμοτεί κάτι δεν πηγαίνει καλά με τη σκέψη με την έννοια ότι αδυνατεί να υπερβεί όχι μόνο μια αντικειμενική δυσκολία, αλλά και μια εγγενή σε αυτήν στρέβλωση, ότι υπάρχει κάτι πάνω και πέρα από αυτή που ακόμη κι αν δεν σκεφτείς αυτό που θα σκεφτείς θα το αποκτήσεις, θα γίνεις κάτοχός του εφόσον και εάν το σύμπαν το θελήσει.
Αυτή η υπέρβαση της σκέψης, το κάλεσμα για τη μη σκέψη, όχι μόνο είναι ύποπτη αλλά και συμμαχεί απευθείας με αυτό που παρουσιάζεται ως αληθινό, επειδή απλά επαναλαμβάνεται ως συνήθεια. Η επανάληψη ανήκει στη φύση, τη βρίσκουμε στην εναλλαγή των εποχών, στην περιοδικότητα των φυσικών φαινομένων, όμως, στις ανθρώπινες κοινωνίες η επανάληψη αποτελεί μια φαινομενικότητα. Ό,τι επαναλαμβάνεται σε αυτές δεν είναι ως τέτοιο και αληθινό, αντίθετα αποτελεί συνέπεια της ιδεολογίας και παραγωγός αυτής. Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν όλα στην εποχή μας τείνουν στη ματαίωση της σκέψης με την έννοια όχι ότι δεν σκεφτόμαστε μα ότι αυτό που σκεφτόμαστε είναι από πριν διαμορφωμένο πώς να το σκεφτούμε. Μόνο μια σκέψη ήδη παραδομένη στην αγορά μπορεί να κάνει αποδεκτό αυτό που η ίδια η αγορά της επιβάλλει και έτσι την απαλλάσσει από το καθήκον της να πραγματώνει κάθε στιγμή αυτό για το οποίο προορίζεται. Μια τέτοια σκέψη είναι δεκτική σε καθετί που μπορεί να την καταργήσει χωρίς να της στερήσει την ψευδαίσθηση ότι αυτό που σκέφτεται το παράγει η ίδια και όχι κάτι έξω από αυτή, η κοινωνία δηλαδή. Σε ένα τέτοιο έδαφος ήδη προετοιμασμένο από την ιδεολογία μπορούν σκέψεις σαν την παραπάνω να γίνουν αποδεχτές και να διαδοθούν με τρομακτική ταχύτητα.
ΙΙ. Η συνωμοσία του σύμπαντος γίνεται για να εξοντωθεί αυτό που οφείλουμε εμείς να σκεφτούμε. Υπερβαίνει το άτομο καταργώντας το σε μια κοινωνία που ήδη του έχει στερήσει το δικαίωμα για αυτενέργεια. Μια σκέψη που είναι ουδέτερη στερεί τον εαυτό της από την δυνατότητα να ερμηνεύσει τον κόσμο. Μια σκέψη που δεν μπορεί να ερμηνεύσει δεν μπορεί να φτάσει στην αλήθεια, που δεν είναι ουδέτερη αλλά, αντίθετα, προϋποθέτει την εμπλοκή. Μια σκέψη όταν είναι ουδέτερη αποδέχεται αυτό που οι μηχανισμοί παραγωγής των εννοιών παρουσιάζουν ως αληθινό νόημα των πραγμάτων και συνακόλουθα είναι έτοιμη να αποδεχτεί και καθετί που οι μηχανισμοί εξουσίας επιβάλλουν μέσω της ιδεολογίας. Είναι αδύνατον να αρνείσαι το ίδιο το νόημα και να έχεις την απαίτηση οι έννοιες να έχουν κάποιο νόημα για την ερμηνεία της αντικειμενικής πραγματικότητας. Η αλήθεια δεν βρίσκεται εξ ολοκλήρου ούτε στο υποκείμενο που κοιτάζει τον κόσμο, ούτε στο ίδιο το αντικείμενο που αποτελεί μέρος του κόσμου. Βρίσκεται στη διαλεκτική σχέση υποκειμένου–αντικειμένου και στο σύμπαν του νοήματος που πηγάζει από τη σχέση αυτή. Είναι, λοιπόν, αδύνατον να βρεις την αλήθεια, το τι πραγματικά ισχύει, χωρίς την ερμηνεία που λαμβάνει υπόψη της το αντικειμενικό για να εκφέρει το υποκειμενικό. Μια τέτοια θέση δεν σχετικοποιεί την πραγματικότητα, αντίθετα μας δίνει τη δυνατότητα να υπερβούμε την υπνωτιστική σαγήνη των μύθων χωρίς να παραδοθούμε στον εκπραγματισμό, στερώντας τα αντικείμενα από το πραγματικό τους νόημα. Το μεταμοντέρνο, που ανακαλύπτει παντού αλήθειες, που αμφισβητεί το Ολοκαύτωμα, που παραχαράσσει την Ιστορία, έχει ήδη συμμαχήσει με την εξουσία και τον κυρίαρχο λόγο ως μια εκφυλισμένη εκδοχή του ιστορικιστικού σχετικισμού.
Έτσι επικρατεί η ιδέα ότι το νόημα μιας λέξης ταυτίζεται κατευθείαν με το περιεχόμενο και το «είναι» της λέξης αυτής. Μια σκέψη που αποδέχεται αυτή τη φαινομενολογία, ασφαλώς και είναι μια σκέψη συγκροτημένη, μια σκέψη πειθήνια, που διατάσσει μια τάξη του κόσμου που, όμως, δεν είναι πραγματική. Θα ήταν πραγματική μόνο αν το άτομο είχε συνείδηση ότι αυτό που του παρουσιάζεται ως αληθινό-αυτό που βλέπει στην καθημερινότητά του- είναι αναληθές τη στιγμή που αυτό που διαμορφώνει την καθημερινότητά του δεν είναι το ίδιο το άτομο μα ένας αναληθής λόγος στενά συνδεδεμένος με τους μηχανισμούς εξουσίας. Όταν το όλο είναι αναληθές πώς το επιμέρους μπορεί να έχει φιλοδοξίες εγκυρότητας, πώς μπορεί να συνεχίζει να καλλιεργεί στο άτομο την ψευδαίσθηση ότι εκείνο είναι που ορίζει τη μοίρα του. Έτσι έχουν τα πράγματα σήμερα χωρίς αυτό να σημαίνει πως τα πράγματα δεν μπορούν να αλλάξουν προς το καλύτερο. Τι νόημα τότε θα είχε η κριτική αν έλειπε η πίστη πως οι εγγενείς αντιφάσεις του Λόγου δεν μπορούν να σταθούν εμπόδιο στην εκ νέου νοηματοδότηση των πραγμάτων, στο να αποχτήσουν οι λέξεις ξανά το περιεχόμενό τους χωρίς αυτό να εγκλωβιστεί σε αυτές, ούτε και εκείνες σε αυτό.
Αν ο ισχυρισμός μας ότι η σκέψη που συναινεί είναι ήδη προδιαμορφωμένη από την κυρίαρχη κουλτούρα και τον κυρίαρχο αστικό λόγο δεν μπορεί να ελεγχθεί, δεν υπάρχει περιθώριο αμφιβολίας ότι ο μύθος, ο μυθικός λόγος, είναι μια ύλη ήδη κατεργασμένη και που προορίζεται για την κατάλληλη επικοινωνία.[1] Η αστική ιδεολογία πατά έξυπνα στην ιστορική φθορά του νοήματος των λέξεων, τις οποίες και επενδύει με τα δικά της νοήματα, που λίγο να σκεφτούν τον εαυτό τους, το τι είναι, θα τιναχτούν στον αέρα. Στις ιδιότητες που λείπουν σε απαράδεκτο βαθμό από τον κόσμο σήμερα είναι και αυτό το στοιχείο της αυτοκριτικής, του αναστοχασμού, τον οποίο και σε κανένα βαθμό δεν θέλει ο αστικός λόγος. Τέτοια χάρη βέβαια δεν κάνει ούτε στον εαυτό του. Το αποτέλεσμα είναι να μη επέρχεται καμία αλλαγή προς το καλύτερο, να αυξάνουν οι εξαρτήσεις των ανθρώπων από την εξουσία, να αναζητούμε το ανθρώπινο στο μη ανθρώπινο, να συνεχίζεται η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο με τη γενίκευση της αδικίας και κυρίως αυτό που είναι ανθρώπινο να μη μπορεί να είναι σε θέση να δικαιολογήσει την παρουσία του στον κόσμο που επαναστρέφει στο αντίθετο της ανθρωπιάς. Σε μια εποχή που δεν λείπουν τα επιχειρήματα για την ελεύθερη ιδιωτική οικονομία κανένα επιχείρημα δεν αρθρώνεται για το πώς, ενώ υπήρχαν όλες οι ιστορικές προϋποθέσεις για την εξάλειψη της φτώχειας, η φτώχεια διευρύνεται ακόμη και μέσα στις αστικές δημοκρατίες.[2] Ποιος θα μας το εξηγήσει αυτό; Ποιος θα μας εξηγήσει γιατί το σύνθημα της γαλλικής Επανάστασης για «Ισότητα, Αδελφότητα, Δικαιοσύνη» που επιβίωσε σε καιρούς πιο δύσκολους το έβαλε σήμερα στα πόδια μπροστά στις αυξανόμενες ανισότητες και στην προκλητική αδιαφορία της εξουσίας να κάνει κάτι με αυτές.
ΙΙΙ. Αν σήμερα είμαστε σε θέση να υπερβούμε τις αγκυλώσεις του παρελθόντος και τους κάθε είδους δογματισμούς μπορούμε να προσδοκούμε ότι και οι συνειδήσεις των ανθρώπων θα αλλάξουν. Το άτομο, που πρώτο συνθλίβεται από την κοινωνία που το επαινεί και το κάνει ανταγωνιστικό, μόνο με μια τέτοια υπέρβαση που από μόνη της είναι μια αλλαγή μπορεί να ξαναδώσει νόημα στις έννοιες. Θα δει μπροστά του πως ο λόγος που ευαγγελίζεται σήμερα την υπέρβαση της κρίσης και την πρόοδο του ανθρώπου είναι ο ίδιος λόγος που ευθύνεται για τη φτώχεια και τις κοινωνικές ανισότητες. Είναι ο ίδιος λόγος που ενίοτε δείχνει τη φιλάνθρωπη διάθεσή του που πηγάζει από μια ικανή ποσότητα ανθρώπων που έχει συνθλίψει. Οι έννοιες στην ιστορικότητά τους είναι κάτι ζωντανό όσο και αναγκαίο για τη σκέψη που νοηματοδοτεί. Ο εύκολος λόγος των δελτίων ειδήσεων είναι ο λόγος της ιδεολογίας που απλοποιεί τα νοήματα σε τέτοιο σημείο που αυτά παύουν να υπάρχουν. Από την άλλη η απλή παράθεση γεγονότων, που στο χώρο της ιστορικής επιστήμης ονομάζεται ιστορικισμός, δεν αρκεί για την ερμηνεία της πραγματικότητας αν αυτή δεν αναδειχθεί μέσα από τις ιστορικές έννοιες που διαπλέκονται μεταξύ τους σαν ένας ιστός αράχνης προκειμένου να συλλάβουν το αληθινό. Το τελευταίο ακόμα και αν διαφεύγει ανάμεσα από τους ιστούς μόνο έτσι μπορεί να οριστεί.
Συμπερασματικά. Το σύμπαν του Νοήματος δεν βρίσκεται σε καμία μεταφυσική σκέψη ούτε είναι προνόμιο ενός απόλυτου πνεύματος. Το σύμπαν του Νοήματος βρίσκεται σε έναν λόγο που δεν έχει χάσει την ανθρωπιά του. Είναι λόγος κριτικός, με ελλείψεις, που ποτέ δεν θα παραιτηθεί από το δικαίωμά του να αναζητεί την αλήθεια με συνέπεια. Ένας τέτοιος λόγος μπορεί σήμερα να διατυπώσει αιτήματα στα πλαίσια του εφικτού, τα οποία ο κυρίαρχος αστικός λόγος δεν θα είναι σε θέση να τα αγνοήσει. Η συνομωσία του Σύμπαντος ως σκέψη μαγική δεν είναι σε θέση να μας υποσχεθεί μια δικαιότερη κοινωνία, ακριβώς γιατί συντελείται χωρίς την παρουσία του ανθρώπου. Αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι ένας λόγος που θα λαμβάνει υπόψη του τον άνθρωπο και τις ανάγκες του, χωρίς να προσδοκά κάτι ως αντάλλαγμα.
Ζαχαρίας Αντωνάκης Ιστορικός-Φιλόλογος
[1] Ρολάν Μπαρτ, Μυθολογίες, Αθήνα 2007, σ. 201-256.
[2] Θάνος Λίποβατς, Η απάρνηση του πολιτικού, Αθήνα 1988, σ. 256-313.
