Ι. Μέχρι τις 4 Αυγούστου 1914 είχε ολοκληρωθεί η κήρυξη του πολέμου.
Ι. Μέχρι τις 4 Αυγούστου 1914 είχε ολοκληρωθεί η κήρυξη του πολέμου.Από τη μια μεριά η Τριπλή Συμμαχία, στην οποία ανήκαν η Γερμανία και η Αυστροουγγαρία, από την άλλη η παράταξη της Αντάντ με την Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Ρωσία και τα μικρά κράτη της Σερβίας και του Βελγίου που είχαν δεχτεί επίθεση. Η αφορμή για το ξέσπασμα του πολέμου ήταν η δολοφονία του διαδόχου του αυτοκρατορικού θρόνου της Αυστροουγγαρίας Φραγκίσκου Φερδινάνδου στο Σαράγεβο από Σέρβους εθνικιστές στις 28 Ιουνίου 1914. Αυτό ήταν η σπίθα που εξαπλώθηκε αστραπιαία σε μια ήπειρο που από καιρό ήταν έτοιμη για πόλεμο. Η μια χώρα μετά την άλλη έμπαινε με όλες τις κοινωνικές της δυνάμεις στον πόλεμο. Στις 28 Ιουλίου η Αυστροουγγαρία κηρύσσει τον πόλεμο στη Σερβία. Τρεις μέρες αργότερα η Ρωσία προβαίνει σε γενική επιστράτευση για να ταχθεί στο πλευρό της ομόδοξης Σερβίας. Την 1η Αυγούστου η Γερμανία και η Γαλλία μπαίνουν στον πόλεμο. Την επομένη το Βερολίνο κηρύσσει τον πόλεμο στη Ρωσία, απαιτώντας την ίδια στιγμή από το Βέλγιο να επιτρέψει τη διέλευση των στρατευμάτων της από το έδαφός του στο δρόμο για το Παρίσι. Στις 3 Αυγούστου η Γερμανία κηρύσσει τον πόλεμο κατά της Γαλλίας. Η Ιταλία επιλέγει την ουδετερότητα, ενώ η Μεγάλη Βρετανία μπαίνει στον πόλεμο στις 4 Αυγούστου και μόνο αφού ο γερμανικός στρατός παραβίασε την ουδετερότητα του Βελγίου στην προσπάθειά του να χτυπήσει κυκλωτικά το γαλλικό στρατό στα βόρεια σύνορα. Η για εκατό χρόνια σχεδόν ειρηνική ήπειρος θα άφηνε οριστικά την «Μπελ Επόκ» για να μπει σε έναν ολοκληρωτικό πόλεμο μέχρις εσχάτων.[1]
Οι κυβερνήσεις και οι αυτοκρατορίες σύρθηκαν από τις ίδιες τις κοινωνίες τους σε ένα πόλεμο για την τιμή και την εθνική υπερηφάνεια. Ένας τελετουργικός χορός ξεδιπλωνόταν στην ευρωπαϊκή ήπειρο, κάνοντας τις κοινωνίες με προθυμία να μετέχουν σε μια χαρά θανατηφόρα για τις ίδιες. Κανείς δεν ήξερε τι θα ακολουθούσε. Οι εκτιμήσεις και στα δύο στρατόπεδα ήθελαν το πόλεμο να τελειώνει πριν τα Χριστούγεννα του 1914. Για μερικούς μήνες όλοι μα όλοι ήταν πρόθυμοι να μετάσχουν στην ιεροτελεστία του πολέμου. Πλήθη πολιτών συγκεντρώνονταν στα τυπογραφεία για να μάθουν από τις έκτακτες εκδόσεις την εξέλιξη των διπλωματικών εξελίξεων, τις αντιδράσεις στα απανωτά τελεσίγραφα που ανταλλάσσονται, καθώς και τις αποφάσεις των κυβερνήσεών τους. Οι κοινωνίες συμμετέχουν στο σύνολό τους σε μια γιορτή πολέμου που ασκεί πιέσεις στις εξουσίες να εγκαταλείψουν την ειρήνη και να πάρουν τα όπλα. Τα μεσαία στρώματα υιοθετούν τη βία και ενθουσιάζονται στο άκουσμα της επιστράτευσης. Οι σοσιαλιστές στην πλειοψηφία τους συναινούν και αυτοί. Στη Γερμανία οι πολυάριθμοι σοσιαλδημοκράτες που ήταν αντίθετοι και στον Κάιζερ και στο καπιταλιστικό σύστημα έσπευσαν να υπερασπιστούν το γερμανικό πνεύμα απέναντι στους «βάρβαρους» Σλάβους. Οι όποιες ειρηνικές φωνές καταπνίγηκαν μπροστά στο νέο εθνικισμό που ξεπηδά μέσα από την τεχνική πρόοδο και που προβάλλει τις εθνικές αξίες και την εθνική ανωτερότητα με τρόπο μεταφυσικό. Οι στρατιώτες που θα βρεθούν στα μέτωπα και από τις δύο πλευρές κατέχονταν από ισχυρούς δεσμούς ενότητας μεταξύ τους. Όλοι ένιωθαν το ιερό καθήκον να υπερασπιστούν αφηρημένες ιδέες, κυρίως την τιμή του έθνους, και η ζωή αρχικά έδειχνε να μην έχει ιδιαίτερη σημασία σε αυτόν το χορό αίματος.
ΙΙ. Τρία ήταν τα κύρια μέτωπα του πολέμου, τα οποία και κατανέμονταν σύμφωνα με τις γεωγραφικές θέσεις των αντίπαλων κρατών: το Δυτικό, το Ανατολικό και το Αυστροσερβικό.[2] Το πιο σημαντικό μέτωπο, εκεί που δόθηκαν οι σημαντικότερες και φονικότερες μάχες, ήταν το Δυτικό. Οι πρώτες σφοδρές συγκρούσεις δόθηκαν στα σύνορα. Ο επιτιθέμενος γερμανικός στρατός γρήγορα ανακόπηκε μπροστά στις ισχυρές συνοριακές οχυρώσεις των Γάλλων, γι’ αυτό και το γερμανικό επιτελείο προτίμησε να παρακάμψει μέσω του Βελγίου την οχυρωματική «Γραμμή του στρατηγού Σερέ ντε Ριβιέρ». Η παραβίαση της βελγικής ουδετερότητας από τα γερμανικά στρατεύματα προκάλεσε την άμεση προώθηση γαλλικών δυνάμεων μέσα στο Βέλγιο σε μια προσπάθεια να αναχαιτιστεί έγκαιρα η κυκλωτική κίνηση των Γερμανών. Το πολεμικό σχέδιο της Γερμανίας, που είχε εκπονηθεί από τον στρατάρχη φον Σλίφεν το 1905, ήθελε σχεδόν το σύνολο του στρατού να συγκεντρωθεί στο Δυτικό μέτωπο -78 μεραρχίες- και πολύ λίγες δυνάμεις να προωθηθούν ανατολικά -9 μεραρχίες-. Γινόταν φανερό πως ο πόλεμος θα ξεσπούσε με ιδιαίτερη αγριότητα σε αυτό το μέτωπο, το οποίο έμελλε να κρίνει και τον Πόλεμο. Η Αντάντ θα παρατάξει 83 μεραρχίες στο Δυτικό από τις οποίες οι 72 ήταν γαλλικές. Η σθεναρή αντίσταση του αδύναμου βελγικού στρατού θα καθυστερήσει την ταχεία προώθηση των Γερμανών στα νότια του Βελγίου και συνακόλουθα θα δώσει χρόνο στις γαλλικές δυνάμεις να συγκεντρωθούν και να οργανωθούν στη συγκεκριμένη γεωγραφική ζώνη, που απείχε από το Παρίσι μόνο μία μέρα πορείας.
Στις 5 Σεπτεμβρίου 1914 οι αντίπαλες δυνάμεις ήταν στις θέσεις τους σε μια ευρεία περιοχή γύρω από τον ποταμό Μάρνη. Η αισιοδοξία του γερμανικού επιτελείου δεν ήταν αβάσιμη, καθώς ο γαλλικός στρατός μέχρι εκείνη τη στιγμή βρισκόταν σε υποχώρηση, χωρίς, όμως, να χάνει την οργανωτική του δομή. Την κρισιμότητα των στιγμών έδειξε και η απόφαση για μεταφορά της κυβέρνησης από το Παρίσι στο Μπορντό. Ο Γάλλος αρχιστράτηγος Ζοζέφ Ζορφ δεν είχε πει την τελευταία κουβέντα. Συγκέντρωσε στα μετόπισθεν ικανές εφεδρείες τις οποίες και έριξε γρήγορα στη μάχη χτυπώντας τους Γερμανούς νότια του Μάρνη. Τη στιγμή που στο Ανατολικό μέτωπο οι Γερμανοί υπό τον στρατηγό Πάουλ φον Χίντενμπουργκ είχαν σχεδόν εξαλείψει την όποια ρωσική αντίσταση στην ανατολική Πρωσία, εκεί στο Δυτικό μέτωπο γνώριζαν μια ήττα πικρή, που έβαζε τέλος στο σχέδιο Σλίφεν και στην προσδοκία για γρήγορη επικράτηση κατά των Γάλλων. Στις 9 Σεπτεμβρίου η μάχη του Μάρνη θα βρει τους Γερμανούς ηττημένους, όχι όμως εξοντωμένους. Κάθε άλλο. Το επόμενο δίμηνο τα αντίπαλα στρατόπεδα θα αναλωθούν σε μια προσπάθεια που ονομάστηκε «δρόμος προς τη θάλασσα» και είχε ως επίκεντρο τις μετατοπίσεις δυνάμεων προς τα βορειοδυτικά. Σύντομα τα δύο μέρη θα εμφανίσουν συμπτώματα κόπωσης, με αποτέλεσμα από τη συνεχή κίνηση να περάσουμε σε μια νέα φάση αυτή των χαρακωμάτων και της στασιμότητας. Στα τέλη του 1914 ένα πυκνό δίκτυο χαρακωμάτων είχε διανοιχθεί σε όλο σχεδόν το ανάπτυγμα του μετώπου, που ξεκινούσε από τη θάλασσα της Μάγχης στις βελγικές ακτές και έφτανε μέχρι τα ελβετικά σύνορα. Το σκηνικό του «Μεγάλου Πολέμου» είχε στηθεί. Πάνω του ο άνθρωπος θα ήταν αναλώσιμο υλικό και για τα δύο αντίπαλα επιτελεία. Τα χαρακώματα για καιρό θα ήταν μια επίγεια κόλαση.
Εκατέρωθεν ενός πεδίου μάχης σκαμμένου από τους συνεχείς βομβαρδισμούς υπήρχαν τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής, που σε κάποιες περιπτώσεις απείχαν μερικές δεκάδες μέτρα το ένα από το άλλο. Αυτά επικοινωνούσαν διαμέσου κάθετων χαρακωμάτων σπειροειδούς μορφής με άλλα χαρακώματα στα μετόπισθεν δημιουργώντας έτσι ένα ολόκληρο δίκτυο πολύπλοκο, πολυδαίδαλο και πολυάνθρωπο. Μέσα σε αυτά ο αρχικός ενθουσιασμός των εφέδρων και των στρατιωτών είχε μια για πάντα χαθεί και τη θέση του πήρε ο παραλογισμός του πολέμου. Η νεκρή ζώνη ανάμεσα στα αντίπαλα χαρακώματα μετατρεπόταν σε σφαγείο σε κάθε έξοδο από το χαράκωμα. Τη νύχτα η ένταση δεν μειωνόταν μαζί και οι επιθέσεις που ήταν συνεχείς. Μέσα στα χαρακώματα οι ρίψεις των οβίδων άφηναν λίγους ζωντανούς, ενώ νέες εφεδρείες συνεχώς προωθούνταν από τα πιο πίσω χαρακώματα σε αυτά της πρώτης γραμμής. Μετά από μόνο πέντε μήνες μαχών οι Γάλλοι είχαν χάσει 900.000 στρατιώτες και οι Γερμανοί 750.000. Έπρεπε να πέσουν αμέτρητες οβίδες για να κερδηθούν λίγες δεκάδες μέτρα γης. Εμπροσθοφυλακές του πεζικού εξαφανίζονταν διανύοντας λίγα μέτρα έξω από το χαράκωμα εφόδου. Αυτό συνέβαινε σε μια απέραντη γραμμή 800 χιλιομέτρων, χωρίς να διαφαίνεται στα τέλη του 1914 καμία ελπίδα για τον τερματισμό αυτού του παραλογισμού. Πάνω σε αυτή τη νοητή γραμμή αντιπαράθεσης θα δίνονταν και στα επόμενα τέσσερα έτη του Πολέμου πολλές φονικές μάχες: Βερντέν 1916, Σομ 1916, τρίτη μάχη της Υπρ 1917, δεύτερη μάχη του Μάρνη 1918, δεύτερη μάχη του Σομ 1918.
Το τι έγινε εκεί στα χαρακώματα παρουσιάζεται με γλαφυρό τρόπο από το Γιώργο Μαργαρίτη: «Ο κόσμος του μετώπου, οι κοινωνίες των χαρακωμάτων ήταν ένα άλλο είδος ζωής, ένα είδος Καθαρτηρίου, μια μεταβατική κατάσταση, ένα μαρτύριο ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο. Τα εκατομμύρια των ανθρώπων που πέρασαν από τον κόσμο αυτό σφραγίστηκαν ανεξίτηλα από τη φοβερή αυτή εμπειρία. Γι’ αυτούς που επέζησαν ο κόσμος χωριζόταν πλέον σε δύο ομάδες: σε αυτούς που έζησαν και γνώριζαν και στους άλλους, εκείνους που δεν χρειάστηκε να κατέβουν στον Άδη. Μέσα στα χαρακώματα γεννήθηκε μία ιδιαίτερη σχέση μεταξύ των ανθρώπων, σχέση που για πολλά χρόνια θα επηρέαζε το μεταπολεμικό κόσμο. Η συντροφικότητα των χαρακωμάτων ήταν έννοια απόλυτη, σχεδόν μεταφυσική, βάση μιας νέας θρησκείας.»[3]
ΙΙΙ. Πλησιάζοντας προς τα Χριστούγεννα του 1914 η στασιμότητα του μετώπου διαδέχτηκε τoν πόλεμο ταχύτητας και αστραπιαίων ελιγμών των πρώτων μηνών. Στα λασπωμένα χαρακώματα η καθημερινή ανία των στρατιωτών διακοπτόταν από τις οβίδες που έπεφταν και που και αυτές αποτελούσαν μέρος του σκηνικού. Το ηρωικό πνεύμα των πρώτων εβδομάδων είχε δώσει τη θέση του στο φόβο του θανάτου, που κάθε άλλο παρά ένδοξος ήταν. Στα χαρακώματα και των δύο πλευρών οι άνθρωποι πεθαίνουν από πνευμονία, κρυοπαγήματα και πείνα. Ανακωχές γίνονταν μόνο για την περισυλλογή των νεκρών από τη νεκρή ζώνη και για την ταφή τους και αυτές μετά από συνεννόηση των επιτελείων. Από κάποιο σημείο και μετά άρχισαν να αναπτύσσονται πιο αυθόρμητες πρωτοβουλίες μέσα σε μια καθημερινότητα κοινή για τους αντίπαλους στρατιώτες των χαρακωμάτων της πρώτης γραμμής. Συχνά επικοινωνούσαν μεταξύ τους, ολοένα και πιο συχνά έκαναν ανακωχές χωρίς να λάβουν γνώση τα επιτελεία στα μετόπισθεν. Αντίθετα ολοένα και περισσότερο αναπτυσσόταν μεταξύ των στρατιωτών το μίσος απέναντι στους αξιωματικούς καριέρας, οι οποίοι στα μάτια τους τούς είχαν φέρει σε αυτήν την κατάσταση ακινησίας το Δεκέμβρη του 1914. Αυτή η γκρίνια των στρατιωτών απέναντι στις ηγεσίες, καθώς και οι κοινές εμπειρίες που έστω και για λίγο είχαν βιώσει στα χαρακώματα δημιούργησαν μια αίσθηση «κοινότητας», που ήταν κάτι το διαφορετικό και το νέο, έστω κι αν υπήρχε ανάμεσα σε ανθρώπους που ο ένας μπορούσε χωρίς δισταγμό να σκοτώσει τον άλλο αν έμενε ακάλυπτος. Αυτό που συνέβη τα Χριστούγεννα του 1914 μόνο έτσι μπορεί να ερμηνευτεί. Αυτή είναι η ιστορία:
Ήταν 24 Δεκεμβρίου 1914, παραμονή Χριστουγέννων. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς σε ποιο μέρος του μετώπου δόθηκε η αφορμή, δεν ξέρουμε ακριβώς ποιοι έκαναν το πρώτο βήμα, ούτε το πώς, γνωρίζουμε, όμως, πως συνέβη. Παρά τις κακουχίες και την οσμή του θανάτου, η αντίληψη πως ο πόλεμος ήταν απλά μια πρόσκαιρη περιπέτεια, πάνω από την οποία έστεκαν ακόμη οι κοινές ευρωπαϊκές αξίες, είχε μια τελευταία αναλαμπή εκείνες τις ημέρες. Η αίσθηση του πολέμου σαν ένα παιχνίδι ενηλίκων άναψε σαν σπίθα εκείνες τις μέρες για τελευταία φορά. Παραμονές Χριστουγέννων η νεκρή ζώνη ανάμεσα στα αντίπαλα χαρακώματα άρχισε σιγά σιγά να γεμίζει από στρατιώτες της πρώτης γραμμής και από τα δύο στρατόπεδα. Σχεδόν οι μισές γαλλικές μονάδες πήραν μέρος. Ήταν μια αυθόρμητη κίνηση που μεταδόθηκε αστραπιαία σε όλο το μήκος του μετώπου, όχι, όμως, και στα μετόπισθεν, στις πιο πίσω στρατιωτικές μονάδες και στα επιτελεία που δεν είχαν δώσει διαταγές για ανακωχή ή για εγκατάλειψη των χαρακωμάτων. Έτσι ξαφνικά οι στρατιώτες ένιωσαν την ανάγκη να ξαναγίνουν άνθρωποι, να εμπιστευτούν, να αγκαλιαστούν και να παραμερίσουν τις διαφορές τους. Αυτοσχέδια χριστουγεννιάτικα δέντρα στήθηκαν, πολλά χαρακώματα φωταγωγήθηκαν, τρόφιμα και άλλα πράγματα αντηλλάγησαν, χριστουγεννιάτικα τραγούδια ήχησαν σε πολλές γλώσσες. Η νύχτα πέρασε έτσι και την επομένη η συμφιλίωση είχε συνέχεια. Κοινές βόλτες στα πεδία της νεκρής ζώνης, κοινές ταφές νεκρών, παιχνίδια κάθε είδους με χαρτιά, καθώς, και πρόχειρους ποδοσφαιρικούς αγώνες με αυτοσχέδιες μπάλες. Η ανακωχή κράτησε μέχρι το βράδυ της ημέρας των Χριστουγέννων. Ήταν αρκετό διάστημα για να χαραχτεί στις μνήμες των Ευρωπαίων. Τα νέα διαδόθηκαν γρήγορα και το γεγονός έγινε θρύλος.[4]
Τα επιτελεία και των δύο πλευρών αντέδρασαν τις επόμενες μέρες με στρατοδικεία, ακόμη και άσκοπους βομβαρδισμούς έκαναν για να επαναφέρουν την τάξη στο μέτωπο και να κρατήσουν τους στρατιώτες τους σε εγρήγορση. Τα Χριστούγεννα του 1914 ήταν η τελευταία αναλαμπή του πνεύματος της «Μπελ Επόκ». Η φρίκη του Δυτικού μετώπου θα χάρασσε τις μνήμες της Ευρώπης για πάντα. Στο Βερντέν το 1916 (Φεβρουάριος-Ιούλιος) δύο εκατομμύρια άνδρες ρίχτηκαν στη μάχη με απώλειες ενός εκατομμυρίου από αυτούς. Στο Σομ 420.000 άνδρες χαθήκαν, 60.000 μόνο την πρώτη ημέρα της μάχης. Από τις κοινές εμπειρίες στο σφαγείο του Δυτικού μετώπου θα αναδυθούν νέες κοινές ευρωπαϊκές αξίες, που θα εναντιωθούν στον πόλεμο και θα προκρίνουν την αλληλεγγύη των λαών. Θα υπάρξει και το αντίθετο. Μια αίσθηση ανωτερότητας από τη συμμετοχή στο σφαγείο θα οδηγήσει πολλούς στη μεταπολεμική άκρα Δεξιά.[5] Μαζί και το νεαρό τότε Αδόλφο που τα Χριστούγεννα του 1914, όταν τα όπλα έστω και προσωρινά σίγησαν, αναρωτιόταν από την πρώτη γραμμή που βρισκόταν πώς είναι δυνατόν τα επιτελεία να επιτρέπουν να συμβαίνει κάτι τέτοιο.
Βρετανοί στρατιώτες εφορμούν από το χαράκωμά τους.
Γραμμές χαρακωμάτων στο Δυτικό μέτωπο.
Χριστούγεννα 1914. Κοινή φωτογραφία αντιπάλων, Βρετανών και Γερμανών.
Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος
[1] W. J. Headlam, The History of Twelve Days, July 24th to August 4th, 1914, London, T. Fisher Unwin, 1915.
[2] Για τον Α΄ Π.Π. βλ. Serge Berstein - Pierre Milza, Ιστορία της Ευρώπης. Η Ευρωπαϊκή Συμφωνία και η Ευρώπη των εθνών 1815-1919, Αλεξάνδρεια 1997, σ. 262-277, Marc Ferro, Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος 1914-1918, Αθήνα 1997, E. J. Hobsbawm, Η εποχή των Αυτοκρατοριών (1875-1914), ΜΙΕΤ, Αθήνα 2000, σ. 463-502.
[3] Γιώργος Μαργαρίτης, «Ο πόλεμος στα χαρακώματα», Ε-Ιστορικά, Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, σ. 63-74.
[4] Ενδεικτικά βλ., γράμμα του στρατιώτη H. Scrutton, Essex Regiment, στην εφημερίδα Norfolk Chronicle, 1 Ιανουαρίου 1915, γράμμα του στρατιώτη Pat Collard στους γονείς του, δημοσιευμένο στην εφημερίδα Hampshire Chronicle, Ιανουάριος 1915.
[5] E. J. Hobsbawm, Η Εποχή των Άκρων. Ο Σύντομος Εικοστός Αιώνας 1914-1991, Θεμέλιο 1997, σ. 43.
