Νέο έτος. Τι μπορούμε να προσδοκούμε;
Νέο έτος. Τι μπορούμε να προσδοκούμε; Από το βαθύ σκοτάδι μπορεί να προκύψει το φως; Προφανώς ναι. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με τη μεταφυσική, με μια πάλη καλού και κακού, όπου το σκοτάδι είναι ο εκπρόσωπος του κακού, ο χώρος των τεράτων και των φαντασμάτων. Εδώ οι ελπίδες μας δεν είναι μεταφυσικές, αλλά πραγματικές.
Το βαθύ σκοτάδι και σε άλλες ιστορικές περιόδους υπήρξε η αφετηρία για την εξέλιξη και την πρόοδο του ανθρώπου, αφού μέσα σε αυτό υπάρχουν άνθρωποι που βλέπουν και μάλιστα βλέπουν καλά, πέρα από τα φαινόμενα αυτό που υπάρχει πίσω από αυτά. Στο βαθύ σκοτάδι της ιδεολογίας ήδη υπάρχουν και οι αντίρροπες εκείνες δυνάμεις που μπορούν να αρθρώσουν ένα λόγο πραγματικό και ουσιαστικό, ακριβώς γιατί στο μάτι τους έχει μπει η ακίδα που τους κάνει να βλέπουν καλύτερα τον κόσμο, τους ανθρώπους και τις σχέσεις που αυτοί κάνουν. Άρα είναι άνθρωποι που πονούν, που η ιδεολογία τους έχει στο περιθώριο και για το λόγο αυτό διατηρούν και την ευαισθησία τους και τα ισχυρά εκείνα αντισώματα που χρειάζονται απέναντι στην βλακεία.
Αυτοί οι άνθρωποι, που υπάρχουν σε κάθε κοινωνικό χώρο, ενδεχομένως και πολιτικό χώρο, οφείλουν τώρα να αρθρώσουν τον διαφορετικό λόγο, αυτόν που χρόνια ίσως είχαν πάρει μαζί τους στο περιθώριο του κυρίαρχου λόγου, όχι τόσο από αδυναμία να αντιπαρατεθούν μαζί του, όσο από μια λάθος εκτίμηση που έκαναν. Από το περιθώριο, δυστυχώς, δεν μπορείς να κάνεις τίποτα για να αλλάξεις καταστάσεις, αντίθετα αναπαράγεις άθελα την ισχύ του δυνατού, τη στιγμή που η αδυναμία σου είναι και εμφανής και αρεστή στους ιδεολογικούς μηχανισμούς. Αυτή η λάθος εκτίμηση χρειαζόταν το σκοτάδι για να φανεί ως τέτοια. Ή αλλιώς, η αλήθεια και ο λόγος που την υπηρετεί στο βαθύ σκοτάδι λάμπουν καλύτερα. Στο σκοτάδι μπορούν καλύτερα να φανερωθούν όσα λάμπουν πραγματικά.
Είναι αλήθεια πως ο αδύναμος προκαλεί την ισχύ του δυνατού με την κρυφή ελπίδα να γίνει ο ίδιος δυνατός. Όχι, αυτό που αποκαλούμε αλλαγή δεν θα προκύψει από καμία ισχύ, από καμία σκέψη που θα αναπαράγει ως καθρέφτης τη βία και τη βλακεία που ενυπάρχουν ιστορικά στο θετικιστικό λόγο. Ο τελευταίος εκεί που κάποτε ήταν το φως, η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα, κατέληξε να εκπροσωπεί το βαθύ σκοτάδι, αφού έπεσε και ο ίδιος θύμα των αντιφάσεών του. Ο διαφορετικός λόγος δεν θα πρέπει να προκαλεί την ισχύ, αφού έτσι απλά θα δημιουργηθούν δυνατοί και αδύναμοι, θα προκύψουν ανισότητες και -η Ιστορία έχει δείξει- σκέψεις ολοκληρωτικές και απόλυτες. Ο διαφορετικός λόγος οφείλει να θυμηθεί ξανά τις διαφορές ανάμεσα στη βαρβαρότητα και τον πολιτισμό και αφού εκπροσωπήσει τον δεύτερο οφείλει να τον κάνει λιγότερο βάρβαρο και περισσότερο ανθρώπινο.
Τι μπορούμε να προσδοκούμε; Όχι έναν πολιτισμό όμοιο με τον πολιτισμό του κυρίου που έχει τσαλαπατήσει την φύση και τον άνθρωπο. Ας γίνει η αρχή για έναν πολιτισμό που δεν θα αποκλείει ανθρώπους, που δεν θα κυριαρχείται από τα διαφημιστικά λογότυπα, που δεν θα συγχέει την παιδεία με την οικονομία, που θα δίνει σημασία στο περιεχόμενο των εννοιών και όχι στο απολιθωμένο περίβλημά τους, που οφείλει να σπάσει. Το νέο έτος ας παραιτηθούμε από κάθε αξίωση εξωτερικής και εσωτερικής κυριαρχίας, ας θέσουμε τις οικονομικές αγορές στην υπηρεσία του ανθρώπου, ας δώσουμε το λόγο στον άνθρωπο και την Ιστορία του. Η εκδικητική μανία και η βλακεία της εξουσίας του Ποσειδώνα απέναντι στο σοφό Οδυσσέα θα πάρει τέλος, μαζί και η εποχή των μυθικών τεράτων.
Ο ομηρικός Οδυσσέας κοίταζε τα άστρα για να βρει την πορεία του στη μανιασμένη θάλασσα. Μόνο στο βαθύ σκοτάδι τα αστέρια μπορούν να φανούν καλύτερα στο ανθρώπινο μάτι. Το νέο έτος ας είναι γεμάτο με τέτοια.
Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης, ιστορικός-φιλόλογος
